Roma Hamamı – Anadolu (Tipoloji; örn. Ankara Roma Hamamı)
Roma hamamları, veya thermae, Anadolu ve Roma İmparatorluğu genelinde kent yaşamının ayrılmaz bir parçasıydı. Sadece birer yıkanma tesisi olmanın çok ötesinde, kapsamlı sosyal, rekreasyonel ve kültürel merkezlerdi. Bunun en önemli örneklerinden biri, MS 3. yüzyılda İmparator Caracalla döneminde inşa edilen ve tıp tanrısı Asklepios'a adanan Ankara Roma Hamamı'dır (antik Ancyra).
Sosyal ve Kültürel İşlevi: Hamamlar, günlük sosyal yaşamın kalbiydi. Düşük bir giriş ücreti karşılığında her sınıftan vatandaş burada buluşabilir, iş görüşmeleri yapabilir, spor yapabilir ve dinlenebilirdi. İmparatorların bile halkla bağ kurmak için ziyaret ettiği bu mekanlar, birer iletişim ve sosyalleşme alanıydı. Sunulan hizmetler genellikle yıkanmanın ötesine geçerek masaj, güzellik bakımları ve jimnastik gibi aktiviteleri de kapsardı. Palaestra adı verilen geniş, açık hava avlusu, güreş ve boks gibi sporlar için kullanılır ve birincil sosyalleşme mekanı olarak hizmet ederdi. Bazı komplekslerde kütüphaneler ve okuma odaları da bulunurdu, bu da hamamların kültürel merkez rolünü pekiştirirdi.
Mimari ve Mühendislik Harikaları: Roma hamamları, özellikle ısıtma ve su yönetimi sistemleriyle Roma mühendisliğinin ileri seviyesini kanıtlar niteliktedir.
- Hipokaust Sistemi: Hamamın işlevselliğinin temelini hipokaust adı verilen gelişmiş alttan ısıtma sistemi oluştururdu. Genellikle köleler tarafından işletilen bir fırından (praefurnium) gelen sıcak hava, tuğla sütunlar (pilae) üzerine oturtulmuş yükseltilmiş bir zeminin altından ve duvarlardaki kanallardan dolaşarak hem zeminleri hem de havuzlardaki suyu istenen sıcaklıklara ulaştırırdı.
- Odaların Sıralanışı: Hamam planı, kullanıcıları aşamalı olarak farklı sıcaklıklardaki odalardan geçirecek şekilde tasarlanmıştı:
- Apodyterium: Ziyaretçilerin eşyalarını bıraktığı giriş salonu ve soyunma odası.
- Palaestra: Egzersiz ve oyunlar için kullanılan açık avlu.
- Frigidarium: Serinlemek için soğuk su havuzu (piscina) bulunan büyük ve ısıtılmayan oda.
- Tepidarium: Vücudu sıcak banyoya hazırlamak için bir geçiş alanı olarak hizmet eden ılık, orta derecede ısıtılmış oda.
- Caldarium: İçinde sıcak daldırma banyosu ve bir soğuk su leğeni bulunan en sıcak oda. Yoğun sıcaklık ve buhar, temizlenmenin temelini oluşturan terlemeyi sağlardı.
Ankara Roma Hamamı: Ankara'daki kompleks, 65.000 metrekareye varan devasa bir yapıydı. Yaklaşık 80x80 metre ölçülerindeki palaestrası, 128 adet Korint sütunlu bir portiko ile çevriliydi. Sütunlu bir yol, hamam kompleksini doğrudan yakındaki Augustus ve Roma Tapınağı'na bağlayarak yapının kamusal önemini vurguluyordu. Caldarium ve tepidarium bölümlerinin özellikle büyük olması, muhtemelen Ankara'nın soğuk kış şartlarına uyum sağlamak için yapılmış pratik bir tasarım tercihiydi.
Yapı, 8. yüzyılda bir yangınla tahrip olana kadar yaklaşık 500 yıl boyunca kullanılmıştır. 20. yüzyılda yapılan kazılar, sadece hamamın yapısını değil, aynı zamanda altındaki höyükte yer alan zengin yerleşim katmanlarını da (Frig, Roma, Bizans, Selçuklu) ortaya çıkarmıştır. Bugün, antik Ancyra'nın yaşamına bir bakış sunan çok sayıda heykel, yazıt, mezar ve mimari parçanın sergilendiği bir açık hava müzesi olarak hizmet vermektedir.
Kaynaklar:
- Vikipedi (Ankara Roma Hamamı) – https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_Baths_Ankara
- Turkish Archaeological News – https://turkisharchaeonews.net/site/termessos
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Ankara Roma Hamamı ören yeri bilgileri
- Vitruvius, De Architectura V
- Atlas Obscura – https://www.atlasobscura.com/places/roman-baths-of-ankara