Hadrianapolis

Q: Suvari yuz maskesi nasil kullaniliyordu?

Roma suvari yuz maskeleri, *hippika gymnasia* sirasinda takilirdi -- bunlar, suvari birliklerinin becerilerini gosteren koreografik manevralar gerceklestirdigi gosteris amacli askeri gecit torenleriydi. Idealize edilmis insan veya tanri yuzlerini tasvir eden maskeler, savas meydani ekipmani degil torensel zirhin parcasiydi. Hadrianopolis'te bulunmasi, bir Roma askeri varligini dogrulamakta olup bu tur buluntularin nadirligi nedeniyle uluslararasi oneme sahiptir.

Q: Roma oyun taslari nedir?

2024 yilinda kesfedilen kemik oyun taslari, *Ludus Latrunculorum* (satransa benzer taktik strateji oyunu) ve *Ludus duodecim scriptorum* (modern tavlaya benzer) icin kullanilmistir. MS 5. yuzyila tarihlenen bu taslar, Hadrianopolis'teki Roma askerlerinin bos zamanlarini imparatorluk genelindeki askerlerle ayni oyunlarla gecirdigine dair kanit sunmakta ve bu sinir karakolunun askeri iskanini insanlastirmaktadir.

Q: Yeralti kaya yerlesimi ne kadar eski?

Isiklandirilmis galerili yeralti kaya yerlesimi yaklasik MO 3.500'e (Kalkolitik Donem) tarihlenmekte olup yaklasik 5.500 yasindadir. Bu, ustundeki Roma kentinden binlerce yil daha eski olup bu stratejik konumdaki insan faaliyetinin derin antikligini gostermektedir.

Karabuk ili Eskipazar ilcesinin 3 kilometre batisinda, tarim arazilerinin altinda gizlenen Hadrianapolis, Turkiye arkeolojisinin en heyecan verici alanlarindan biri olarak ortaya cikmaktadir. MS 2. yuzyilda Imparator Hadrianus onuruna adlandirilan kent, ozellikle erken Bizans donemi zemin mozaikleri ile taninmaktadir. Cennet'in dort nehrini, egzotik hayvanlari ve insan betimlemelerini tasvir eden bu mozaikler, kente "Karadeniz'in Zeugmasi" lakabini kazandirmistir. Roma hamami, suvari yuz maskesi bulunan bir kale, kaya mezarlari ve en az uc 6. yuzyil bazilikasinin yani sira, yakin donemde kesfedilen Roma askeri oyun taslari, nadir bir fibula, "Nehir Tanrisi" tasvirli sikkeler ve 5.500 yasinda yeralti kaya yerlesimi, binlerce yillik Anadolu tarihine pencere acmaktadir.

Hadrianapolis Neden Onemlidir
Cografi Konum ve Dogal Ortam
Tarihsel Kronoloji
Onemli Yapilar ve Buluntular
Arkeolojik Calismalar
Ziyaretci Bilgileri
Sikca Sorulan Sorular
Kaynaklar ve Ileri Okuma

Hadrianapolis Neden Onemlidir

Karadeniz bolgesinin en iyi erken Bizans mozaikleri. En az iki bazilikada bulunan zemin mozaikleri, Anadolu'nun en kalitelileri arasindadir. Cennet'in dort nehrinin (Pishon, Gihon, Firat, Dicle) kisilestirilmis tasvirleri, Turkiye'de baska hicbir yerde rastlanmamis ve genis Hristiyan dunyasinda son derece nadir bir ikonografik kompozisyon olusturmaktadir.
Onemli erken Hristiyan azizlerinin dogum yeri. Hadrianapolis, onlarca yil bir sutun uzerinde durarak cilekesin hayati yasayan unlu bir cilecikesin ve manastir kurucusu olan Sutun Azizi Alypios'un (o. y. 614) ve Ortodoks gelenekte cocuklarin koruyucusu olarak saygin Paphlagonialli Stylianos'un dogum yeri olarak kayitlara gecmistir. Eski hagiografik kaynaklar, Aziz Alypios'a ait hem erkek hem kadin manastrindan soz eder.
Paphlagonia sinirinda nadir bir Roma askeri tesisi. Bir Roma kalesi ve nadir bir demir suvari yuz maskesi (hippika gymnasia gecit torenlerinde kullanilan tur) kesfedilmistir. Bu tur maskelerden Roma Imparatorlugu genelinde yalnizca bir avuc ornegi bulunmus olup bu kesfin uluslararasi onemi vardir.
Ani terk, kentsel dokuyu korumustur. Kent, 7. yuzyilda -- muhtemelen Arap akinlari veya donem istikrarsizliklari sirasinda -- nispeten ani bir sekilde terk edilmis gorunmektedir. Bu hizli ayrilma, binalari, mozaikleri ve eserleri toprak altinda olagan ustu bir koruma durumuyla gunumuze ulastirmistir.
Derin tarihoncesi kokler. 2023 kazilari, 5.500 yasinda isiklandirilmis galerilere sahip bir yeralti kaya yerlesimi ortaya cikararak alanin tarihini Kalkolitik Doneme kadar itrmis ve bu bolgede binlerce yillik kesintisiz insan faaliyetini gostermistir.
Uluslararasi duzde yayinlanmis akademik arastirma. Arastirma sonuclari, uluslararasi BAR serisinde Hadrianopolis IV basligi altinda yayimlanmis olup alani uluslararasi akademik dikkat cekmistir.
Roma askeri bos zaman kulturu. 2024 yilinda arkeologlar, Roma strateji oyunlari Ludus Latrunculorum ve Ludus duodecim scriptorum'da kullanilan kemik oyun taslari kesfetmistir (MS 5. yuzyil). Bu buluntu, uzun sureli bir askeri garnizonun varligini pekistirmekte ve askerlerin gundelik yasamlarina nadir bir bakis sunmaktadir.

Cografi Konum ve Dogal Ortam

Hadrianapolis, guneybati Paphlagonia'da, uc antik bolgenin -- Paphlagonia, Bithynia ve Galatia -- kavsakinda stratejik bir konumda yer almaktadir. Alan, Karabuk ilinin Eskipazar ilcesinin yaklasik 3 km batisinda, Orta Anadolu yaylasindan daglar arasinda Karadeniz limani Bartin'a uzanan ana bati guzergahi uzerindedir.

Arazinin baslica ozellikleri sunlardir:

Zengin tarim ve bagcilik bolgesi. Dag kenari konumuna ragmen Eskipazar cevresi, yogun tarimciligi destekleyen verimli bir havza olusturur. Antik kaynaklar ve arkeolojik kanitlar, bagcilik ve tahil uretimini dogrulamakta olup bunlar kentsel gelisimin ekonomik temelini saglamistir.
Kiyidan yaylaya dogal koridor. Eskipazar cevresindeki dag gecitleri, Karadeniz kiyisi ile Anadolu ic kesimi arasindaki hareketi kontrol ederek bolgeyi antik cag boyunca hem ticaret hem askeri lojistik acisindan onemli kilmistir.
Hafif egimli arazi. Dramatik akropoller uzerine kurulmus pek cok antik kentin aksine, Hadrianapolis nispeten duz tarim arazisi uzerine yayilmistir. Bu nedenle kalintilari yuzyillar boyunca toprak altinda, sonraki yerlesimlerden etkilenmeden korunmustur. Bu duz topografya ayni zamanda mozaiklerin olagustu korunmasina da katkida bulunmustur.

Iklim, Karadeniz etkili karasal tiptedir: kar yagisli soguk kislar ve sicak, kuru yazlar. En uygun ziyaret donemleri gec ilkbahar (Mayis-Haziran) ve erken sonbahardir (Eylul-Ekim). Cevre tepeler, sonbaharda gorkemli renklere burunen yapragi doken ormanlarla kaplidir.

Antik kentin su kaynagi yerel kaynaklardan saglanmis, cevredeki daglardan akan mevsimsel derelerle desteklenmistir. Duz arazi, kapsamli mozaik zeminlere sahip buyuk bazilikalarin insaasini kolaylastirmistir -- bugun alani unlu kilan ozellikler.

Tarihsel Kronoloji

Tarih Oncesi Yerlesim (MS 2. yuzyildan once)

Bolgenin daha once dusunulenden cok daha derin kokleri vardir. 2023 yilinda arkeologlar, Kalkolitik Doneme (yaklasik MO 3500) tarihlenen isiklandirilmis galerilere sahip 5.500 yasinda bir yeralti kaya yerlesimi ve sonraki Tunc Cagi ile Demir Cagi yerlesim izleri kesfetmistir. Bu, stratejik konumun Roma kenti kurulmadan binlerce yil once insan yerlesimiini cekmis oldugunu gostermektedir.

Arkeolojik kanitlar ve antik metinler, bolgenin en az MO 1. yuzyildan beri iskan gordugunu ortaya koymaktadir. Roma oncesi yerlesim, muhtemelen tarim hinterlandina ve kiyidan yaylaya gecis guzergahina hizmet eden kucuk bir pazar kasabasiydi.

Roma Imparatorluk Donemi (MS 2.-4. yuzyil)

Kent, dogu eyaletlerinde sehircilik ve altyapi gelistirmeyi tesvik eden Imparator Hadrianus (MS 117-138) onuruna Hadrianopolis adini almistir. Roma yonetiminde kent sunlara donusmustur:

Paphlagonia eyaletinde bir idari merkez.
Roma kalesi, suvari donanimi ve 2.-5. yuzyillari kapsayan askeri oyun taslarinin kanitladigi bir askeri istasyon.
Hamam, villa ve kamusal yapilarla donatilmis varlikli bir kentsel yerlesim.

Demir suvari yuz maskesinin bulunmasi -- Roma askeri torenlerinde (hippika gymnasia) kullanilan turden -- bir suvari birliginin varligini dogrulamaktadir. "Nehir Tanrisi" gravuru ve "Kezios" yazisini tasiyan 2. yuzyil sikkesi, yerel nehrin antik adina ve kentin bolgesel cografya ile baglantisina dair kanit sunmaktadir.

Erken Bizans Donemi (MS 4.-7. yuzyil)

Hadrianapolis, erken Bizans doneminde zirvesine ulasmis ve onemli bir Hristiyan hac merkezi haline gelmistir:

1. yuzyilin ortasindan 6. yuzyila tarihlenen, en az uc bazilika zengin mozaik zeminlerle insa edilmistir.
Aziz Alypios ile iliskilendirilen manastirlar kurulmustur -- biri erkekler, digeri kadinlar icin. Bu bilgi, hagiografik metinlerde korunmus olup onemli ve iyi organize edilmis bir Hristiyan topluluguna isaret eder.
Kent, Paphlagonia metropolitlik sistemi icinde bir piskoposluk merkezi olarak gorev yapmistir.
Mozaiklerin kalitesi -- buyuk mozaik atolyelerinden getirilen yetenekli ustalari ve zengin hamilerin onemli mali yatirimiinni gerektiren -- ekonomik refahi yansitmaktadir.

Terk Edilme (MS 7. yuzyil)

Kent, 7. yuzyilin calkantilari sirasinda -- Arap akinlari, salgin hastaliklar ve genel guvensizlik ortami -- nispeten ani bir sekilde terk edilmis gorunmektedir. Hizli ayrilma, mozaik ve binalari biriken toprak altinda butun olarak korumustur.

Osmanli ve Modern Donem

Bolge, Osmanli doneminde Eskipazar ("Eski Pazar") adi altinda yeniden iskana acilmistir -- bu isim, antik ticaret islevinin bir anisini tasiyor olabilir. Antik kentin kalintilari, 2000'li yillarda sistematik arastirmalar baslayana kadar taninmiyordu.

Onemli Yapilar ve Buluntular

Bazilikalar ve Mozaikleri

Hadrianopolis'te, tamami 6. yuzyila tarihlenen en az uc erken Bizans bazilikasi tanimlanmistir:

A Kilisesi ("Nehir Kilisesi"): En buyuk ve en zengin susleme programina sahip bazilika olup 2.000 metrekareyi asan bir alani kapsar. Zemin mozaiklerinde Cennet'in dort nehrinin kisilestirilmis tasvirleri -- Pishon, Gihon, Firat ve Dicle -- kaplardan su dokulten insan figurleri olarak betimlenrmistir. Bu ikonografik program Anadolu'da benzersizdir ve genis Hristiyan dunyasinda son derece nadirdir. Mozaikler ayrica kadin ve erkek figurleri, hayvan sahneleri ve meyve motifleri icerir. Yillar suren ozenli koruma calismasinin ardindan bu mozaikler restore edilmis ve koruyucu catilr altinda ziyarete acilmistir.
B Kilisesi: Geometrik cerceveler icinde zengin hayvan tasvirleri iceren mozaik panolar barindirir -- atlar, bogalar, filler, panterler, geyikler, griffonlar ve tavus kuslari. Hayvan betimlemelerinin kalitesi ve cesitliligi, Gaziantep'teki unlu Zeugma mozaikleriyle kiyaslanabilir olup alana "Karadeniz'in Zeugmasi" lakabini kazandirmistir. Devam eden kazilarda bu kilisede yeni mozaikler kesfedilmeye devam etmektedir.
C Kilisesi: Kismi olarak korunmus mozaikler ve duvarlarda fresk kalintilari bulunan daha kucuk bir bazilikadur. Freskler, diger mozaik alanlarinda nadir rastlanan bir boyut ekleyerek zemin ve duvar susleme programlari arasindaki iliskinin incelenmesine ve 6. yuzyil Bizans kilisesi icindeki gorsel deneyimin butunuyle yeniden kurulmasina olanak saglar.

Mozaikler titizlikle belgelenmis ve Hadrianopolis IV (BAR International Series) basliginda yayimlanmistir.

Roma Hamami

Kazilarda buyuk bir Roma hamam kompleksi ortaya cikarilmistir:

Geometrik ve figuratif tasarimli mozaiklerle dosenmis bir frigidarium (soguk oda).
Standart Roma hamam siralamasinin yapisal kaniti: apodyterium (soyunma odasi), tepidarium (ilik oda), caldarium (sicak oda).
Gelismis isitma teknolojisini gosteren hypocaust (doseme alti isitma) kalintilari.
Hamam, bu nispeten uzak dag kenari konumda bile Hadrianapolis'in tam gelismis bir Roma kentsel altyapisina sahip oldugunu kanitlar.

Roma Kalesi ve Suvari Maskesi

Kazilarda bir Roma kalesinin temelleri ve en dikkat cekici tekil buluntulardan biri ortaya cikarilmistir: Roma askeri gecit torenlerinde (hippika gymnasia) kullanilan turde bir nadir demir suvari yuz maskesi. Bu tur maskeler son derece nadirdir -- Roma Imparatorlugu genelinde yalnizca bir avuc ornegi bulunmus olup bu kesfin uluslararasi onemi vardir.

Idealize edilmis bir insan yuzunu tasvir eden maske, koreografik suvari gosterileri sirasinda kullanilan torensel zirhin parcasiydi. Varligi, Hadrianapolis'in Karadeniz guzergahindaki askeri-stratejik onemini kanitlamaktadir.

Roma Askeri Oyun Taslari

2024'un en dikkat cekici buluntulari arasinda Roma strateji oyunlari Ludus Latrunculorum (satransa benzer taktik oyun) ve Ludus duodecim scriptorum (modern tavlaya benzer) icin kullanilan kemik oyun taslari yer almaktadir (MS 5. yuzyil). Bu oyun taslarinin askeri baglamda kesfedilmesi, Hadrianopolis'te yuzyillar boyunca bir askeri birligin konuslandirildigi hipotezini guclendirmektedir. Oyun taslari, Roma askerlerinin gundelik bos zaman faaliyetlerine nadir, insanlastirici bir bakis sunmaktadir.

Fibula ve Kharon Sikkesi

Guney nekropoldeki yakin donem kazilari, 5. yuzyila tarihlenen arbalet tipi bir fibula (brosj) ve "Nehir Tanrisi" gravuru ile "Kezios" yazisini tasiyan 2. yuzyil sikkesi ortaya cikarmistir. Bu yazit, sikkenin Hadrianopolis kokenli oldugunu belirleyerek Eskipazar Nehri'nin antik adini ortaya koymaktadir.

Sikkenin bir mezara yerlestirilmesi, antik Kharon sikkesi pratiginini takip etmektedir -- ruhlari Styx nehri uzerinden yeraltina tasiyacagina inanilan mitolojik kayikciya odeme yapma gelenegi. Bu, buyuyen Hristiyan toplulugunnun yaninda geleneksel Roma defin geleneklerinin surekliiligini gostermektedir.

Yeralti Kaya Yerlesimi

2023 yilinda kazilar, Kalkolitik Doneme (yaklasik MO 3500) tarihlenen isiklandirilmis galerilere sahip 5.500 yasinda bir yeralti kaya yerlesimi ortaya cikarmistir. Bu dikkat cekici kesif, alanin tarihini binlerce yil geriye itmis ve stratejik konumun tarih oncesi caglardan bu yana insan yerlesimiini cekmis oldugunu gostermistir. Galeriler, dogal isigi yeraltina iletmek icin tasarlanmis bacalarla gelismis muhendislik sergilemektedir.

Villalar ve Konut Yapilari

Birkac Roma donemi konut yapisi tanimlanmistir; bazilari mozaik veya fresk kalintilari tasimaktadir. Bu villalar, kamusal ve dini yapilardaki yatirimi yansitan bir sekilde suslenmis evsel mimariye yatirim yapan varlikli bir yerel seckin sinifina isaret eder.

Kaya Mezarlari

Kentin nekropolu, cevredeki araziye oyulmus kaya mezarlari icermektedir. Paphlagonia defin geleneklerine ozgu bu mezarlar, basit odalardan daha kapsamli cok odali yapilara kadar uzanir. Bazilari Helenistik ve Roma dekoratif unsurlari iceren oyma mimari cephelere sahiptir. Guney nekropol ozellikle verimli olmus olup fibula, sikkeler ve hem pagan hem Hristiyan defin geleneklerine dair kanitlar vermistir.

Tiyatro

Arkeolojik arastirmalar bir tiyatronun kalintilarini tanimlamistir; ancak henuz tam olarak kazilmamistir. Varligi, Hadrianapolis'in Roma donemi kentinden beklenen kamusal eglence ve sivil mimarinin butunune sahip oldugunu dogrular.

Iki Gizemli Dairesel Yapi

Yakin donem arastirmalari, islevi hala incelenmekte olan iki esrarengiz dairesel yapi tespit etmistir. Bu yapilar kule, ozelleesmis dini bina veya baska mimari turler olabilir. Arastirilmalari devam etmekte olup alanin arkeolojik gizem aurasina katkida bulunmaktadir.

Aziz Alypios ve Manastir Yasami

Hadrianapolis ile Sutun Azizi Alypios (yaklasik 540--614) arasindaki baglanti, gec Bizans doneminde kentin dini ve sosyal yasamina nadir bir pencere acmaktadir. Hagiografik kaynaklar -- azizlerin yasamlarini kaydeden metinler -- Alypios ve kurdugu topluluk hakkinda ayrintili bilgi icerir.

Sutun Uzerinde Yasam

Alypios, Hadrianapolis'te dogmus ve diger sehirlerde kilise hizmetinin ardindan dogdugu kente donerek stilit pratiginii -- bir sutun uzerinde yasama -- ustlenmistir. Rivayete gore sutununun tepesinde 53 yil gecirmistir; once ayakta durarak, sonra (bacaklari felc olduktan sonra) uzanarak. Sutunu, bolge genelinden ziyaretcilerin bilgelik ve bereketini aramaya geldigi bir hacilik ve ruhani danismanlik merkezi haline gelmistir.

Manastir Kuruluslari

Alypios'u Hadrianapolis tarihi icin ozellikle onemli kilan, kentte iki manastir kurmis olmasidir:

Sutununun etrafinda toplanan bir erkek manastiri (andreia mone): kesiisler, Alypios'un belirledigi kurallar altinda dua ve calisma odakli ortak bir yasam surmekteydi.
Yakinindaki bir kadin manastiri (gynaike mone): kadinlarin dini yasami surebilecekleri bir kurum. Cift manastirin varligi, iki ayri dini kurumu destekleyecek buyuklukte ve zenginlikte bir topluluga isaret eder.

Bu manastirlar, okur-yazarlik, el yazmasi kopyalama, egitim ve hayirseverlik faaliyetlerinin merkezi olmus olmalidir -- Bizans dunyasi genelinde manastir kurumlarinin yerine getirdigi islevler. Varliklari, gec antik Hadrianapolis'in yalnizca bir taşra kasabasi degil, kulturel etkiye sahip gercek bir dini merkez oldugunu dusundurur.

Aziz Stylianos Kultu

Hadrianapolis ayrica Ortodoks Hristiyan geleneginde cocuklarin koruyucusu olarak sayilan Paphlagonialli Aziz Stylianos ile de iliskilendirilmektedir. Kultu Bizans dunyasi genelinde yayilmis olup bugun Rum Ortodoks pratiiginde hala aktiftir; Aziz Stylianos tasvirleri onu genellikle kucaginda bir bebek tutarken gosterir. Iki aziizin tek bir kentle iliskilendirilmesi, Hadrianapolis'in Hristiyan adanmisligi merkezi olarak onemini vurgular.

Miras

Bu azizler hakkindaki hagiografik metinler yalnizca dini belgeler degildir -- baska turlu kaybolacak olan kentin nufusu, binalari, sosyal yapisi ve ekonomisi hakkinda tesadufi tarihsel bilgi icerirler. Yollar, pazarlar, kamusal alanlar ve vatandaslarin gundelik etkilesimlerini betimleyerek arkeolojik kanitlara anlatimsal bir tamamlayici saglarlar.

Mozaik Ikonografisi ve Teolojik Program

Hadrianapolis mozaikleri yalnizca dekoratif degil -- erken Bizans Hristiyan toplulugununun entelektuel hedeflerini ve doktrinel bagliligini ortaya koyan sofistike bir teolojik programi barindirmaktadir.

Dort Nehir Kompozisyonu

A Kilisesi'ndeki Cennet'in dort nehrinin kisilestirilmis tasvirleri belirli bir teolojik ifade olusturur: kilise ici sembolik olarak Cennet'in bir yansimasi olarak sunulur. Kiliseye giren ibadetci, Cennet nehirleri uzerinde yuruyerek cenneti onceleleyen kutsal bir mekana girer. Bu tur litUrjik cografya -- kilisenin fiziksel mekaninin kozmik veya Kitabi Mukaddes peyzajlarini yansittigi -- Bizans teolojik yaziminda iyi belgelenrmis olmakla birlikte gercek mozaik programlarinda nadiren hayatta kalmistir.

Bu nehirlerin kaplardan su doken insan figurleri olarak tasvir edilmesi, nehirleri temsil etmek icin klasik Greko-Romen sanatsal geleneklerini takip eder -- pagan sanatsal sozlugununn Hristiyan hizmetinde surekliiligini gosteren, erken Bizans sanatinin karakteristik bir ozelligi.

B Kilisesi'ndeki Hayvan Sembolizmi

B Kilisesi'nde tasvir edilen hayvanlar rastgele susleme degildir. Erken Bizans sanatinda hayvanlar sembolik anlamlar tasimaktadir:

Tavus kuslari dirilisi ve olumsuuzlugu simgeliyordu (etlerinin asla curumeyecegine inanildigi icin).
Geyikler Tanri'ya susuuzan sadik ruhu temsil ediyordu (Mezmur 42:1: "Geyik akarsuyu ozledigi gibi, canim da seni ozluyor, ey Tanri").
Aslanlar Mesih'in gucunu ve kralligini simgeliyordu.
Griffonlar -- kartal ve aslani birlestiren efsanevi yaratiklar -- ilahi gozlemciligi temsil ediyordu.

Bu hayvanlarin geometrik panollarda sistematik duzenlenisi, hem okuryazar hem de okuryazar olmayan ibadetciler icin erisilebilir gorsel bir Hristiyan sembolizmi ansiklopedisi olusturmaktadir.

Arkeolojik Calismalar

Dokuz Eylul Universitesi Kampanyalari (2003-2008)

Hadrianopolis'teki sistematik arastirmalar 2003 yilinda yuzey taramalariyla baslamis ve 2008'e kadar dort buyuk kampanya halinde surmustur. Calismalar, Dokuz Eylul Universitesi (Izmir) ekibi tarafindan yurutulmustur. 2005 taramalari, pek cogu kapsamli mozaik zemini olan en az 24 yapinin kalintisini tanimlayarak alanin olaganustu onemini ortaya koymustur.

Temel Yayinlar

Hadrianopolis IV: Early Byzantine Mosaics and Frescoes from Northwestern Central Turkey (BAR International Series) -- alanin mozaik ve freskleri uzerine referans yayin.
Kale, suvari maskesi, kiliseler, defin gelenekleri, oyun taslari ve yeralti kaya yerlesimi uzerine Turkce ve uluslararasi dergilerde cok sayida akademik makale.

Koruma ve Restorasyon

Mozaik korumasi basindan itibaren oncelikli hedef olmustur. A Kilisesi mozaikleri, yillar suren restorasyonun ardindan ziyarete acilmistir. En onemli mozaik zeminleri uzerine koruyucu catilar yapilmis ve ziyaretcilerin mozaikleri yukseltilmis yuruyus yollarindan gormesine olanak taninmistir.

Yakin Donem Kesfler (2023-2025)

2023: 5.500 yasinda isiklandirilmis galerili yeralti kaya yerlesiminin kesfedilmesi.
2023-2024: B Kilisesi'nde daha once bilinmeyen hayvan tasvirleri dahil yeni mozaik panollarin ortaya cikarilmasi.
2024: Roma askeri oyun taslari, arbalet tipi fibula ve "Nehir Tanrisi" Kharon sikkesinin guney nekropolde kesfedilmesi.
2024-2025: Iki gizemli dairesel yapinin arastirilmasi, kazilmamis alanlarin jeofizik tarama ile haritalanmasinin surmesi.

Guncel Durum

Alan turizme hazirlanmis olup mozaikli kiliseler ana cekicilik unsurudur. Koruyucu catilar, yuruyus yollari ve bilgi panolari kurulmustur. Devam eden arastirmalarda jeofizik yontemlerle kazilmamis bolgelerin haritalanmasina devam edilmekte olup antik kentin buyuk bolumunun hala kesfedilmeyi bekledigi ortaya konmaktadir.

Mozaik Uretim Teknikleri ve Atolye Analizi

Hadrianapolis mozaiklerinin teknik analizi, uretim surecleri hakkinda onemli bilgiler ortaya koymustur:

Tessera malzemeleri: Mozaiklerde kullanilan tessera (kucuk tas parcalari) yerel kirectasi, mermer, seramik ve cam parcalarindan olusturulmustur. Kirmizi ve turuncu tonlar icin pisrilmis toprak tesseralar, mavi ve yesil tonlar icin cam tesseralar tercih edilmistir.
Tessera boyutlari: Figuratif panellerde tessera boyutlari 0,5-1 cm arasinda degisirken, geometrik cercevelerde 1-2 cm buyuklugunde daha kaba tesseralar kullanilmistir. Bu boyut farki, figuratif alanlarda daha ince detay islenmesine olanak tanimistir.
Harec katmanlari: Mozaik zemini, uc katmanli bir yapi uzerine dosenmistir: en altta statumen (kaba kirik tas dolgu), ortada rudus (kaba harc) ve en ustte nucleus (ince kirec harci). Bu Roma standart teknigidir ve mozaiklerin yuzyillar boyunca saglamligini korumada belirleyici rol oynamistir.
Atolye baglantisi: Kompozisyon analizleri, A ve B kiliselerinin mozaiklerinin muhtemelen ayni ustabasi yonetimindeki tek bir atolye tarafindan yapildigini dusundurmektedir. Ancak C Kilisesi mozaikleri farkli bir el izleri tasiyarak ikinci bir atolyenin varligina isaret eder.
Cam tessera analizi: Cam tesseralarin kimyasal bilesimi, hammaddenin Dogu Akdeniz cam uretim merkezlerinden temin edildigini gostermistir. Bu bulgu, 6. yuzyilda bile uzun mesafeli ticaret aglarinin islevselligini surdurdugunu kanitlar.
Sinopia izleri: Bazi mozaik panellerinin altinda, tasarimin ana hatlarinin cizildigi kirmizi boya (sinopia) izleri tespit edilmistir. Bu hazirlik cizimleri, mozaik ustalarinin calismalarini planli ve olcullu bir sekilde gerceklestirdigini gosterir.
Karsilastirmali analiz: A Kilisesi'ndeki nehir kisilesirmelerinin stilistik ozellikleri, ayni donemde uretilen Antakya ve Apameia (Suriye) mozaikleriyle benzerlikler gostermekte olup Dogu Akdeniz mozaik atolyeleri arasindaki etkilesimi ortaya koymaktadir.
Renk paleti: Mozaiklerde toplam 12 farkli renk tonunun kullanildigi tespit edilmistir: beyaz, krem, sari, turuncu, kirmizi, bordo, kahverengi, siyah, gri, yesil, mavi ve turkuaz. Bu genis palet, usta sanatkarlarin sofistike renk gecislerini basarmasina olanak tanimistir.

Paphlagonia'da Ticaret ve Ekonomi

Hadrianapolis'in ekonomik yapisi, arkeolojik kanitlar ve antik kaynaklarla yeniden kurgulanabilmektedir:

Tahil uretimi: Eskipazar havzasinin verimli topraklari, bugday ve arpa tarimi icin uygun kosullar sunmaktadir. Roma donemi tahil depolari (horrea) olarak yorumlanan yapi temellerinin varligi, uretim fazlasinin Roma vergi sistemi cercevesinde baska bolgelere gonderildigini dusundurmektedir.
Bagcilik: Bolgedeki uzum preslerinin kalintilari ve sarap amforasi parcalari, yerel sarap uretimini dogrular. Paphlagonia saraplari antik kaynaklarda orta kaliteli olarak zikredilmis, ancak yerel tuketim icin onemli bir ekonomik faaliyet olarak surdurulmustur.
Aricilik: Antik cografyaci Strabon, Paphlagonia'nin bal uretiminde unlu oldugunu kaydetmistir. Bolgenin cicek zenginligi, aricilik icin ideal kosullar saglamaktadir. Hadrianapolis'te bulunan balmumu kalintilari, bu gelenegin surdugunu dogrulamaktadir.
Kereste ticareti: Karadeniz'e uzanan dag guzergahlari uzerindeki konumu, Hadrianapolis'i ic Anadolu kerestesinin kiyiya ulastirilmasinda ara istasyon yapmistir. Kayin, mese ve cavit kereste, Roma donemi gemi insaati ve yapicilik icin talep goren hammaddelerdi.
Demir madenciligi: Karabuk cevresindeki demir cevheri yataklari antik cagda biliniyordu. Roma kalesi ve suvari birligi icin gereken silah ve zirh uretiminin yerel hammadde kaynaklariyla desteklenmis olmasi muhtemeldir. Kale cevresinden elde edilen curuf kalintilari bunu dogrulamaktadir.
Ticaret yollari: Kent, Sinop (Karadeniz limani) ile Ankara (Galatia baskenti) arasindaki ana guzergahin bir koluna hakim bir konumdaydi. Bu konum, transit ticaretten vergi ve konaklama geliri saglamistir.
Sikke tedavulu: Hadrianapolis'te bulunan sikkeler arasinda yerel basilimin yani sira Roma, Bithynia, Galatia ve hatta dogu eyaletlerinden gelen sikkeler bulunmaktadir. Bu cesitlilik, kentin genis bir ticaret agina katildigini gosterir.
Seramik kanitlari: Kazi katmanlarinda bulunan seramik parcalari arasinda yerel uretimin yani sira ithal Terra Sigillata (Roma kirmizi parlak seramik) parcalari da vardir. Bu ithal seramikler, Bati Anadolu atolyelerinden gelen luksun kent sakinleri tarafindan talep gordugunu kanitlar.
Tuz ticareti: Paphlagonia'nin ic kesimlerindeki tuz kaynaklarina yakinligi, Hadrianapolis'i tuz dagitim zincirinde onemli bir halka yapmis olabilir. Tuz, antik cagda hem koruyucu hem de ekonomik deger tasiyan stratejik bir urundu.

Hadrianapolis Su Sistemi ve Altyapi Muhendisligi

Kentin su yonetimi, Roma muhendislik bilgisinin Paphlagonia daglik bolgesine uygulanmasinin somut bir ornegini sunar:

Su kaynagi: Kent, guneybatidaki dag yamacindan kaynayan mevsimsel ve surekli kaynak sulariyla besleniyordu. Ana kaynak, kentin yaklasik 2 km batisindaki kirectasi formasyonundan cikmaktadir.
Acik kanal sistemi: Kaynaktan kente su ileten acik kanallarin (specus) kalintilari, yaklasik 60 cm genislik ve 45 cm derinlikte standart Roma olculerinde tespit edilmistir.
Pismis toprak boru hatti: Hamam ve bazilikalara dagitim, pismis toprak borular araciligiyla saglanmistir. Boru baglantilarinda kirec harci sizdirmazlik malzemesi olarak kullanilmistir.
Hamam su ihtiyaci: Roma hamaminin gunluk su tuketimi, benzer olcekli yapilarla karsilastirildiginda tahminen 15.000-20.000 litre civarinda hesaplanmaktadir.
Yagmur suyu toplama: Bazilikalarin genis catilari yagmur suyu toplama islevi de gormekteydi. Cati sularinin toplandigi sarnic kalintilari, su kaynaklarinin yetmedigi kurak aylarda yedek kaynak olarak kullanildigini dusundurmektedir.
Drenaj kanallari: Hamam ve bazilika zeminlerinin altinda tespit edilen drenaj kanallari, kullanilmis suyun kent disina yonlendirildigini gosterir. Bu kanallar, mozaiklerin su hasarindan korunmasinda da kritik rol oynamistir.
Latrina (kamusal tuvalet): Hamam yakininda tanimlanan latrina kalintilari, akan suyla temizlenen bir sistem icerdigi dusunulmektedir. Roma latrinalari tipik olarak 12-20 kisilik kapasiteyle sosyal mekanlar olarak da islevini goruyordu.

Roma Garnizon Yasami ve Askeri Kultur

Suvari maskesi, oyun taslari ve kale kalintilari bir arada degerlendirildiginde, Hadrianapolis'teki askeri varligin boyutu ve niteligini ortaya cikar:

Birlik turu: Suvari yuz maskesinin tipi (hippika gymnasia), kentte duzenli suvari egitimi yapildigini gosterir. Bu tur gosterilere yalnizca tam donanimli ala (suvari birigi, yaklasik 500 kisi) duzenleyebildiginden, Hadrianapolis'te en az bir tam suvari alasinin konuslandirildigi sonucu cikar.
Garnizon suresi: Oyun taslarinin MS 5. yuzyila, suvari maskesinin MS 2.-3. yuzyila ve kale temellerinin MS 2. yuzyila tarihlenmesi, en az uc yuzyil boyunca kesintisiz askeri varligin surdugunu gostermektedir.
Lojistik onem: Kentin, Sinop limanindan ic bolgelere uzanan ikmal yolunun guvenligini saglayan bir sinir karakolu islevi gordugu dusunulmektedir. Suvari birliginin varligi, acik arazide hizli mudahale kapasitesi gerektiren bir gorev tanimina isaret eder.
Ludus Latrunculorum: 2024'te bulunan bu oyun, 8x8'lik bir tahta uzerinde oynanan ve askeri strateji egitimi icin de kullanildigi dusunulen bir Roma masa oyunudur. Kemik taslarin uzerindeki asinma izleri, uzun sureli ve yogun kullanima isaret eder.
Ludus duodecim scriptorum: Modern tavlanin atasi kabul edilen bu oyun, uc sira halinde on ikiser kare uzerinde oynaniyordu. Hadrianapolis'te bulunan taslar, Turkiye'deki Karadeniz bolgesinden bilinen ilk ornekler arasindadir.
Askeri beslenme: Garnizon yakininda bulunan hayvan kemikleri uzerindeki analizler, askerlerin sigir, koyun ve domuz etinin yani sira tahil bazli bir diyetle beslendigini dusundurmektedir. Bu beslenme modeli, imparatorluk genelindeki Roma askeri standartlariyla uyumludur.
Demirci curuflari: Kale cevresinden elde edilen demirci curuflari, yerinde silah tamiri ve at nali uretiminin yapildigini gosteren kuvvetli kanitlardir. Bu, birligin uzun sureli sabit konuslanmada bulundugunu teyit eder.
Hippika gymnasia torenleri: Suvari maskeleri, Roma ordusunun en gosterisli torenlerinden birinde kullanilmaktaydi. Bu torenlerde iki takim halinde bolunmus suvari birlikleri, karsilikli manevralar yaparak at ustunde mucize gosterileri sergiler, birbirlerine kunt uclu mizraklar atardi. Maskeler hem koruyucu hem de goruntuyu yuceltici islevler tasiyordu.

Ziyaretci Bilgileri

Ulasim

Karayoluyla: Eskipazar, Karabuk-Bolu arasindaki D765 karayolu uzerindedir. Arkeolojik alan, Eskipazar merkezinin yaklasik 3 km batisinda, levhali bir yolla erisilebilirdir. Ankara'dan yaklasik 200 km mesafededir (yaklasik 2,5 saat). Istanbul'dan yaklasik 350 km (yaklasik 4 saat).
Otobusle: Ankara, Istanbul ve Karabuk'ten Eskipazar'a duzenli otobus seferleri vardir. Eskipazar'dan alana kisa bir taksi veya dolmus yolculugu yapilir (yaklasik 5 dakika).

Gorulecek Yerler

A Kilisesi mozaikleri (nehir kisilesirmeleri) -- her ziyaretin mutlaka gorulmesi gereken ana eseri.
B Kilisesi mozaikleri (hayvan panolari) -- Zeugma tarzindaki kompozisyonlarla karsilastirin.
Roma hamami ve frigidarium mozaigi.
Kale alani -- suvari maskesinin bulundugu yer.
Kaya mezarlari -- cevredeki arazide.
Bilgi panolari -- her yapi icin baglam saglayan.

Onerilen Ziyaret Suresi

Standart ziyaret (mozaikli kiliseler ve hamam): 1,5-2 saat.
Genisletilmis ziyaret (tum yapilar, mezarlar ve peyzaj turu): 3-4 saat.
Safranbolu ile birlestirin: Eskipazar, UNESCO Dunya Mirasi listesindeki Safranbolu'ya yalnizca 40 km mesafededir -- tam gunluk bir kultur turizmi programi icin mukemmel bir kombinasyon.

En Uygun Mevsimler

Gec ilkbahar (Mayis-Haziran): hos hava, yesil peyzaj, kir cicekleri.
Erken sonbahar (Eylul-Ekim): ilik sicakliklar, cevre tepelerde gorkemli sonbahar renkleri.
Yaz: sicak ve kuru; gunes korumasi ile ziyarete uygundur; erken baslayin.
Kis: soguk ve karli olabilir; yol durumunu kontrol edin. Catilar altindaki mozaikler yine de gorulebilir.

Pratik Ipuclari

Rahat yuruyus ayakkabilari giyin; arazi genellikle duz ancak yagmur sonrasi camurlu olabilir.
Yazin su ve gunes korumasi getirin.
Fotograf genellikle serbesttir; mozaik koruma catilari altinda ozel kisitlamalari kontrol edin.
Karabuk Arkeoloji Muzesi ve Safranbolu tarihi kent, Hadrianapolis ziyaretini mukemmel sekilde tamamlar.
Yerel Eskipazar restoranlari geleneksel Karadeniz mutfagi sunar -- bolgesel ozel lezzetleri deneyin.
Alan ailelere uygundur; duz arazi bircok antik kente kiyasla daha kolay gezilebilir.
Mumkunse Safranbolu'yu ziyaret etmek icin zaman ayirin -- Hadrianapolis mozaikleri ve Safranbolu'nun Osmanli mimarisi kombinasyonu kuzey Turkiye'nin en iyi gunubirlik gezilerinden birini olusturur.

Yakin Cevre Gezilecek Yerler

Safranbolu -- UNESCO Dunya Mirasi Osmanli kasabasi (40 km), geleneksel evleri ve safraniyla unlu.
Karabuk -- arkeoloji muzesi bulunan il merkezi (20 km).
Bartin -- plajlari ve dogal guzelligiyle Karadeniz kiyisi kasabasi (80 km kuzey).
Amasra -- pitoresk antik kiysi kalesi kasabasi (100 km kuzey).
Kastamonu -- Osmanli mimarisi ve yakin cevre milli parklariyla tarihi sehir.

Sikca Sorulan Sorular

Hadrianapolis'e neden "Karadeniz'in Zeugmasi" deniyor?

Lakap, erken Bizans zemin mozaiklerinin olagan ustu kalitesini ve korunmuslugunun, Gaziantep'teki unlu Zeugma mozaikleriyle kiyaslanabilir oldugunu ifade eder. Donemler ve usluplar farkli olsa da -- Zeugma mozaikleri esas olarak Helenistik/Roma iken Hadrianapolis'inkiler erken Bizans'tir -- her iki alan da figuratif mozaik sanatinda Turkiye'deki diger antik alanlardan ayiran dikkat cekici zenginlik sergiler.

Mozaiklerdeki "Cennet'in dort nehri" nedir?

Hristiyan teolojisi, Cennet Bahcesi'nden akan dort nehir tanimlar: Pishon, Gihon, Dicle ve Firat (Yaradilis 2:10-14). Hadrianapolis'te bu nehirler, kaplardan su dokulten kisilestirilmis insan figurleri olarak betimlenrmistir -- Anadolu'da baska yerde rastlanmayan ve Hristiyan dunyasinda son derece nadir benzersiz bir ikonografik kompozisyon. Betimlemeler, Yunanca yazilmis antik isimlerini de icermektedir.

Sutun Azizi Alypios kimdir?

Aziz Alypios (y. 540-614), Hadrianapolis dogumlu bir Hristiyan cilecidir. Onlarca yil bir sutun uzerinde durarak (stylitizm) asiri adanmislik uygulamasi gerceklestirmesiyle unlu olmustur. Bacaklari felc oldugunda uyaniikligini yatarak surdumustur. Dogum sehrinde hem erkek hem kadin manastiri kurmus ve Ortodoks Hristiyan geleneginde cocuklarin koruyucusu olarak sayilmaktadir. Hagiografik metinlerde korunan yasam oykusu, 6.-7. yuzyillarda Hadrianopolis hakkinda degerli tarihsel bilgi saglamaktadir.

Suvari yuz maskesi nasil kullaniliyordu?

Roma suvari yuz maskeleri, hippika gymnasia sirasinda takilirdi -- bunlar, suvari birliklerinin becerilerini gosteren koreografik manevralar gerceklestirdigi gosteris amacli askeri gecit torenleriydi. Idealize edilmis insan veya tanri yuzlerini tasvir eden maskeler, savas meydani ekipmani degil torensel zirhin parcasiydi. Hadrianopolis'te bulunmasi, bir Roma askeri varligini dogrulamakta olup bu tur buluntularin nadirligi nedeniyle uluslararasi oneme sahiptir.

Roma oyun taslari nedir?

2024 yilinda kesfedilen kemik oyun taslari, Ludus Latrunculorum (satransa benzer taktik strateji oyunu) ve Ludus duodecim scriptorum (modern tavlaya benzer) icin kullanilmistir. MS 5. yuzyila tarihlenen bu taslar, Hadrianopolis'teki Roma askerlerinin bos zamanlarini imparatorluk genelindeki askerlerle ayni oyunlarla gecirdigine dair kanit sunmakta ve bu sinir karakolunun askeri iskanini insanlastirmaktadir.

Yeralti kaya yerlesimi ne kadar eski?

Isiklandirilmis galerili yeralti kaya yerlesimi yaklasik MO 3.500'e (Kalkolitik Donem) tarihlenmekte olup yaklasik 5.500 yasindadir. Bu, ustundeki Roma kentinden binlerce yil daha eski olup bu stratejik konumdaki insan faaliyetinin derin antikligini gostermektedir.

Alan yil boyunca ziyaret edilebilir mi?

Alan genel olarak yil boyunca erisilebilirdir, ancak kis kosullari (kar, camur) erisimi sinlayabilir ve araziyi zorlastirabilir. Ilkbahar ve sonbahar onerilir. Bazi bolgeler aktif koruma calismasi sirasinda kapali olabilir; guncel durum icin yerel makamlarla iletisime gecin.

Giris ucreti var mi?

Guncel kosullar icin Karabuk Il Kultur ve Turizm Mudurlugu ile iletisime gecin; ucretler ve ziyaret duzenlemeleri degisebilir. Alan, yurume yollari, koruyucu catilar ve bilgi panolariyla turizme hazirlanmistir.