Apollonia

Apollonia, Antalya ili Kas ilcesinde, Kilincli (Sicak) Koyu yakinlarinda, Aperlae'nin yaklasik 3 km kuzeyinde, L seklindeki kayalik bir cikinti uzerine insa edilmis antik bir Likya kentidir. Kent, yaklasik MO 500 yilina tarihlenen alti adet Likya dikme mezari (pillar tomb) ile ozellikle dikkat ceker; bu sayi, yakin cevresindeki herhangi bir yerlesimden fazladir ve Apollonia'nin onemli bir hanedan donemi Likya toplulugu olarak kokenlerini dogrular. Roma doneminde Apollonia, Aperlae, Simena ve Isinda ile birlikte bir sympoliteia (siyasi federasyon) olusturmus ve tarihin bilinen ilk demokratik federasyonlarindan biri kabul edilen Likya Birligi'nde tek bir oy hakkini paylasmistir. Alanda ayrica 10 oturma sirali kucuk bir Hellenistik tiyatro, Bizans kiliseleri, Roma lahitleri, hamam ve cok sayida sarnic bulunarak, MO 5. yuzyildan MS 7. yuzyila kadar Likya yerlesiminin tam bir kesitini sunar.

1. Apollonia Neden Onemli
2. Cografya ve Konum
3. Tarihsel Kronoloji
4. Baslica Yapilar
5. Arkeolojik Calismalar
6. Ziyaretci Bilgileri
7. Sikca Sorulan Sorular
8. Kaynakca ve Ileri Okuma

Apollonia Neden Onemli

1. Hanedan Donemi Dikme Mezarlari. Apollonia, antik Likya'nin en ikonik ve ayirt edici cenaze aniti turlerinden biri olan alti Likya dikme mezarina sahiptir. Tepelerinde gomu odalari bulunan bu yuksek, bagimsiz dik tas sutunlar yaklasik MO 500'e tarihlendirilir ve Likya kent devletlerinin yonetici seckinleriyle iliskilendirilir. Dikme mezarlar, yalnizca bati Likya'da bulunan en eski ve en nadir Likya mezar bicimidir; Apollonia'daki alti orneklik yogunluk son derece dikkat cekicidir -- cogu alanda yalnizca bir ya da iki tane bulunur.

2. Likya Birligi Kaniti. Apollonia, Aperlae liderligindeki sympoliteia'nin parcasiydi ve bu federasyon Likya Birligi'nde topluca bir oy hakkina sahipti. Montesquieu tarafindan konfederal yonetim modeli olarak tanimlanan ve daha sonra Amerikan Anayasasi'nin cercevesini olusturanlar tarafindan da incelenen Birlik, insanlik tarihindeki en erken temsili demokratik federasyon orneklerinden biri olarak kabul edilir.

3. Likya'dan Bizans'a Sureklilik. Alan, Likya hanedan doneminden (MO 5. yuzyil) Bizans cagina (MS 6.-7. yuzyil) kadar bin yili askin kesintisiz iskani gosterir. Bu sureklilik katmanli mimari kalintilarda gorulebilir: dikme mezarlar, Hellenistik tiyatro, Roma lahitleri ve hamamlari, Bizans kiliseleri.

4. Aperlae ile Iliski. Apollonia ile guneyindeki kiyisal kent Aperlae (3 km) arasindaki baglanti, Likya topluluklarinin yayla ve kiyisal pozisyonlar arasinda nasil orgutlendigini aydinlatir. Apollonia tepeyi kontrol ederken Aperlae limani gelistirmis, Likya siyasi cografyasinda yaygin olan tamamlayici bir yerlesim sistemi olusmustur.

5. Bozulmamis Likya Peyzaji. Myra, Patara veya Xanthos gibi yogun ziyaret edilen Likya alanlarinin aksine, Apollonia kitle turizminden nispeten etkilenmemis olarak kalmistir. Likya dikme mezarlari, Roma lahitleri, kucuk tiyatro ve Bizans kiliselerinin dogal Akdeniz peyzajindaki birlesimi, onu otantik bir arkeolojik deneyim arayanlar icin olaganustu bir kesif destinasyonu haline getirir.

6. Likya Cenaze Kulturunu Anlamak. Apollonia, dikme mezarlar, kaya mezarlari ve Roma donemi lahitleri gibi bircok Likya gomme biciminin bir arada gozlemlenebildigi kompakt bir alan sunarak, cenaze geleneklerinin yaklasik bin yillik evriminin gorsel bir zaman cizelgesini ortaya koyar.

Cografya ve Konum

Apollonia, Antalya ili Kas ilcesinde, Sahilkilincli (tarihsel olarak Kilincli veya Sicak Koyu) koyu yakinlarinda, Akdeniz kiyisal arazisinin uzerinde yukselen belirgin L seklinde bir kayalik tepe uzerinde yer alir.

Baslica cografik ozellikler sunlardir:

• Dogal savunma ve cevre peyzaj, guneyde Akdeniz, kuzeyde Likya dag siralari uzerinde hakim gorus saglayan yukseltilmis tepe konumu
• Kentin ayak izini tanimlayan L seklinde kaya cikintisi; L'nin iki kolu sivil, konut ve cenaze islevleri icin farkli kentsel bolgeler olusturur
• Zeytin, keciboynuzu ve mersin agaclari ile dikenli coglan ve ardic dahil karakteristik Likya calilik bitki ortusu iceren yamaclari kaplayan Akdeniz maki bitkisi
• Apollonia'yi Likya kiyisal kentlerinin denizcilik agina yerlestirirken savunulabilir ic bolge konumunu koruyan, denize yakinlik (kiyidan yaklasik 2-3 km)
• Apollonia'nin denizcilik baglantisini saglayan, guneyde 3 km'deki liman kenti Aperlae ile iliski; iki yerlesim arasindaki patika tipik Likya kirectasi arazisinden gecer
• Hem insa hem de kaya mezarlari ve lahit oymasi icin hammadde saglayan kayalik kirectasi arazi; ayni jeoloji, tum Likya kiyisinin karakteristik dramatik karst peyzajini olusturur

Iklim tamamen Akdeniz tipidir: sicak, kurak yazlar ve ilik, yagisli kislar. Tepedeki sicakliklar, yukseklik ve deniz ruzgarlariyla biraz yumusarken yillik yagis miktari ortalama 900 mm'dir ve basagirlikliol olarak Kasim-Mart arasinda duser.

Kas ile Demre arasindaki daha genis bolge, Turkiye'deki en zengin Likya antik eser yogunluklarindan birini barindirir; Myra, Andriake, Simena (Kalekoy), Kekova (batan kent), Kyaneai, Trysa ve Aperlae gibi alanlar gunluk ulasim mesafesindedir. Bu yogunluk, bolgenin tarihsel onemini ve bagimsiz kent devletlerinin daglik arazide serpildigi Likya'nin parcali siyasi cografyasini yansitir.

Tarihsel Kronoloji

Likya Hanedan Donemi (MO 6.-4. yuzyil)

• Kentin kuzeyindeki nekropoldeki dikme mezarlar, Apollonia'daki en erken tarihlenebilir anitlardir ve yaklasik MO 500'e tarihlendirilir. Bu mezarlar, hanedan doneminde belirli bir oneme sahip bir Likya topluluguna taniklik eder.
• Alti dikme mezar, dikme mezarlarin Likya kent devletlerinin yonetici aileleriyle iliskilendirilmesi nedeniyle onemlidir. Buradaki yogunluk, Apollonia'nin bir veya birden fazla guclu hanedana ev sahipligi yaptigini dusundurur. Dikme mezar formu, bazen 5 metreyi asan yukseklikte, tepeye dogru daralan, zirvesinde oyulmus bir gomu odasi bulunan ve genellikle ayri bir kapak tasiyla muhurlenenen yuksek bir monolitten olusur.
• Akropolis tepesinin en yuksek noktasindaki kucuk kale de bu erken doneme tarihlendirilir ve organize savunma ile siyasi otoriteyi gosterir.
• Bu donemde Likya, bireysel kentleri veya kucuk kent gruplarini kontrol eden yerel hanedanlar (dynastlar) tarafindan yonetiliyordu. Apollonia'nin hanedanlarinin adlari bilinmemekle birlikte mezarlari varliklarini ve statuslerini kanitlar.
• Yunancadan turetilmis kendine ozgu bir alfabe ile yazilan Anadolu dili olan Likca, bu donemde kullanilmaktaydi. Apollonia'da Likce yazit henuz tanimlanmamis olmakla birlikte, dikme mezar formunun kendisi Likya kulturel kimliginin tanimlayici bir gostergesidir.

Klasik Donem ve Pers Yonetimi (MO 5. yuzyil)

• Likya'nin cogu gibi Apollonia da MO 5. yuzyilda Pers Akhamenid egemenligine girmis, Likya hanedanlari altinda yerel ozerkligin bir derecesini kormustur.
• Likyalilar Pers ile karmasik bir iliskiye sahipti: bazen muttefik, bazen direnisci. MO 540'taki unlu Ksanthos kusatmasi -- Likyalilarin teslim olmaktansa kendi kendilerini yok etmeyi sectigi olay -- Likya toplumunun son derece bagimsiz karakterini yansitir; ancak bircok kent daha sonra Pers yonetimiyle isbirligi yapmistir.
• Apollonia'daki dikme mezarlar, buyuk olasilikla Pers idari cercevesinde iktidar tutan yerel hanedanlar tarafindan yaptirilmistir.
• Ozgun Likya dili, cenaze mimarisi ve siyasi kurumlarla ifade edilen Likya kulturel kimligi bu donemde bolge genelinde guclu kalmistir.

Hellenistik Donem (MO 4.-1. yuzyil)

• Buyuk Iskender'in Likya seferleri (MO 334-333) sonrasinda bolge Makedon, ardindan Ptolemaios ve Seleukos etkisi altina girmistir.
• "Apollonia" adinin kendisi muhtemelen bu doneme ait olup, Likya genelinde yaygin bicimde tapilan tanri Apollon onuruna yapilan bir Hellenistik yeniden adlandirmayi temsil eder. Yerlesimin varsa eski Likya adi kayitli degildir.
• 10 oturma sirali kucuk Hellenistik tiyatro bu donemde insa edilmis, yerli Likya geleneklerinin yaninda Yunan sivil kurumlarinin benimsenmesini yansitir. Bu turde kucuk tiyatrolar hem gosteri hem de siyasi toplanti mekani olarak hizmet ederdi.
• Yakin liman yerlesimi Aperlae Hellenistik donemde buyumus, iki topluluktan daha belirgin olani haline gelmis ve sonunda paylasilan sympoliteia'nin liderligini ustlenmistir.

Roma Donemi ve Likya Birligi (MO 1. yuzyil - MS 4. yuzyil)

• Likya, Imparator Claudius doneminde MS 43'te Roma tarafindan ilhak edilerek Likya et Pamfilya eyaleti olmustur.
• Roma yonetiminden once ve sirasinda Apollonia, dort topluluktan olusan bir sympoliteia (siyasi federasyon) parcasiydi: Aperlae (lider), Simena, Isinda ve Apollonia.
• Bu sympoliteia, bolgeyi temsili meclis araciligiyla yoneten unlu Likya kentleri konfederasyonu Likya Birligi'nde topluca bir oy hakkina sahipti. Birlik, kent boyutuna gore oy dagitiyordu: Ksanthos, Patara ve Myra gibi buyuk kentler uc oy, orta kentler iki, kucuk topluluklar veya federasyonlar bir oy aliyordu.
• Akropolis tepesinin kuzeydogu yamaclarina yayilan genis Roma lahitleri yelpazesi oncelikle bu doneme tarihlendirilir ve devam eden refah ile nufusu gosterir. Likya'daki Roma lahitleri tipik olarak ogivali (sivri kemerli) kapak formuyla dikkat ceker.
• Roma sivil olanaklarinin benimsenmesini yansitan hamam insa edilmistir.
• Kurak Akdeniz yazinda tepe yerlesimi icin vazgecilmez olan yagmur suyu toplama ve depolama amacli cok sayida sarnic kent genelinde insa edilmistir.
• Roma donemi ayrica konut teraslarinin yapimini ve kentin L seklindeki cikintinin her iki koluna genislemesini de gormustur.

Bizans Donemi (MS 4.-7. yuzyil)

• Apollonia, Bizans caginda da iskan edilmis bir yerlesim olarak devam etmistir.
• Biri akropolun batisinda, digeri kuzeybatisinda olmak uzere iki kilise insa edilmis, toplulugun Hristiyanliga gecisini gostermistir.
• Kiliseler muhtemelen MS 6. veya 7. yuzyila tarihlendirilir ve kentin bu nispeten gec tarihte hala iskan edildigini kanitlar.
• Akropolun bati tarafinda Roma doneminden bir heroon (kahraman turesi) tanimlanmis, Bizans gecis doneminde muhtemelen Hristiyan kullanimi icin uyarlanmistir.
• 1. yuzyilda baslayan Arap akinlari ve daha genis Bizans idari gerilemeyle karsi karsiya kalan bolgede yerlesim kademeli olarak azalmistir. Bircok Likya kiyi kenti bu donemde benzer bir daralma veya terk yasamistitr.

Baslica Yapilar

Likya Dikme Mezarlari (yak. MO 500)

Apollonia'daki tarihsel acidan en onemli anitlar, kentin kuzeyindeki nekropolde yer alir:

• Alti dikme mezar tanimlanmistir -- tepelerinde oyulmus gomu odalari bulunan yuksek, bagimsiz duran tas monolitler
• Bunlar, oncelikle hanedan doneminde (MO 6.-4. yuzyil) bulunan Likya uygarliginin en karakteristik anitlarindan biridir
• Dikme mezarlar, yalnizca bati Likya'da bulunan en nadir ve en eski Likya mezar mimari bicimidir; daha yaygin kaya mezarlari ve lahitlerden daha eskiye dayanir
• Dikme mezarlar Likya topluluklarinin yonetici seckinlerine ayrilmisti, Apollonia'daki variklari hanedan yonetiminin kanitidir
• Apollonia'daki mezarlar, dikme mezarlarin bolgedeki Yunan etkisinden once yer almasi nedeniyle yerlesimin Hellenistik oncesi kokenlerini dogrular
• Insa, tek bir tas sutunun cikarilmasi, sekillendirilmesi ve tepesine gomu odasinin (genellikle ayri bir kapak tasiyla kapatilan) oyulmasini iceriyordu
• Dikme mezar formunun, oluleri yerden yukari, gokyuzune daha yakin kaldirma hakkindaki Likya inanclarini yansittigi dusunulmektedir; muhtemelen yukselme iceren olum sonrasi yasam kavramlariyla baglantilidir
• Sutunlar tipik olarak iki odaya sahiptir: alt yapisal bolum ve bazen kabartma suslemeler tasiyan ust gomu odasi

Hellenistik Tiyatro

Akropolis yamaclarinda kucuk ama iyi tanimlanmis bir tiyatro:

• Dogal yamaca oyulmus 10 oturma sirasi (kavea) icerir
• Apollonia'nin buyuk bir bolgesel merkez yerine daha kucuk bir Likya toplulugu statusunu yansitarak mutevazi olcektedir
• Tiyatro, Hellenistik Likya kentlerinde tipik oldugu gibi hem eglence hem de sivil meclis islevlerine hizmet etmistir
• Tiyatrodan cevre peyzaj ve berrak havalarda Akdeniz kiyisi gorulebilir
• Yonelim, dogal isiktan yararlanmak icin oturma alaninin genellikle guneye bakacagi standart Hellenistik pratigiizler

Roma Lahitleri

Akropolis tepesinin kuzeydogu yamaclarina yayilmis:

• Oncelikle MS 1.-3. yuzyillara tarihlanan genis bir Roma donemi lahit yelpazesi
• Hem sade hem de suslenmis ornekler icerir; bazilari Likya-Roma cenaze sanatina ozgu kabartma oymalar tasir
• Bircok tanesinde, Roma oncesi Likya geleneklerinin Imparatorluk donemine devamini gosteren ogivali (sivri kemerli) kapak formu gorulur
• Lahitler Roma doneminde devam eden refah ve kayda deger nufusu gosterir
• Yamac boyunca dagilmlari, daha onceki dikme mezar alanindan farkli genis bir nekropol bolgesi olusturur
• Bazilari, olunun adini ve mezarin kotuye kullanimina karsi uyarilari kaydeden Yunanca yazitlar tasir

Akropolis Kalesi

Akropolis tepesinin en yuksek noktasinda:

• Likya hanedan donemine tarihlanan kucuk bir tahkimat veya kale kalintilari
• Yapi tepeyi kontrol etmis ve son savunma hattini saglamistir
• Duvar temelleri ve bazi ayakta kalan duvar orgusu gorulebilir
• Kale konumu, Aperlae ve kiyiya dogru gorus hatlari dahil cevre bolgenin en genis manzarasini sunar

Bizans Kiliseleri

Alanda iki kilise tanimlanmistir:

• Akropolun bati ve kuzeybati taraflarinda konumlanmis
• Muhtemelen MS 6. veya 7. yuzyila tarihlendirilir ve gec Bizans donemi boyunca devam eden iskani gosterir
• Yapi malzemeleri Roma ve Hellenistik mimari ogelerin yeniden kullanimini (spolia) icerir; Bizans doneminde Likya genelinde yaygin bir uygulama
• Kiliseler, alanda pagan dini pratikten Hristiyan dini pratige gecisi gosterir
• Mutevazi olcekleri, gec Bizans yerlesiminin azalan nufusuyla tutarlidir

Hamam

Roma donemi yikanma tesisleri tanimlanmistir:

• Likya genelinde Roma etkisi altinda tanitilan sivil olanaklarin tipik ornegi
• Yerlesimin kentsel alaninda konumlanmis
• Isitilmis odalar (caldarium), ilik odalar (tepidarium) ve soguk odalariyla (frigidarium) Roma hamam kulturunun benimsenmesini yansitir
• Hamamlar hijyenik tesis oldugu kadar sosyal toplanma mekani olarak da hizmet ederdi

Sarniclar

Yerlesim genelinde cok sayida kayaya oyulmus sarnic bulunur:

• Dogal kaynagi olmayan, yagmur suyu toplamaya dayanan tepe kenti icin vazgecilmez altyapi
• Kirectasi ana kayasina oyulmus ve su kaybini onlemek icin ic yuzleri hidrolik harcla sivali
• Bireysel yapilara hizmet eden kucuk ev sarniclarindan daha buyuk toplumsal rezervuarlara kadar cesitli boyutlarda
• Sarnic yogunlugu ve dagilimi, kentin tum iskan tarihi boyunca dikkatli kentsel su planlamasini yansitir
• Bazilari besik tonozlu carilara sahipken, digerlerinin ustu aciktir ve mevsimsel yagislara dayanir

Heroon (Kahraman Turesi)

Akropolun bati tarafinda:

• Roma doneminden bir heroon (kahramana veya onde gelen kisiye adanmis turbe)
• Bu tureler, hayirseverler, efsanevi kurucular veya seckin vatandaslari onurlandiran Likya-Roma kentlerinde yaygindi
• Yapi, Likya genelinde yaygin oldugu gibi Bizans doneminde Hristiyan kullanimi icin uyarlanmis olabilir

Likya Dikme Mezarlarinin Mimari Analizi

Apollonia'daki alti dikme mezar, Likya cenaze mimarisinin en eski ve en dikkat cekici orneklerini olusturur. Teknik analiz sunlari ortaya koyar:

• Yukseklik: Dikme mezarlar genellikle 3-7 metre arasinda yuksekliktedir. Apollonia'daki en yuksek ornek yaklasik 5,5 metre olup tepe kosuullariyla uyumlu bir olcek sergiler. Xanthos'taki Harpy Aniti gibi ornekler 8 metreyi asarken, Apollonia mezarlari daha mutevazi bir olcektedir.
• Malzeme: Tumu yerel kirectasindan tek bir blok halinde oyulmustur. Kirectasinin nispeten yumusak ve islenebilir yapisi, monolitik insa icin ideal malzeme saglamistir. Zaman icerisinde sertlesen kirectasi, mezarlarin yuzyillar boyunca ayakta kalmasini mumkun kilmistir.
• Gomu odasi: Her mezarin tepesinde dikdortgen bir gomu odasi yer alir. Tipik olarak 1,5 x 0,8 x 0,7 metre boyutlarinda olan bu odalar, olenin cesedinii ve mezar hediyelerini barindirmak icin tasarlanmistir. Odalar, kayar kapak taslariyla muhrurlenmistir.
• Kesit profili: Dikme mezarlar alta dogru genisleyen hafif konik bir profile sahiptir. Bu tasarim, yapiya statiik stabilite kazandirmakta ve ruzgar yuklerine karsi direnci artirmaktadir.
• Sussleme: Apollonia mezarlarinin cogu sade birakilmis olmakla birlikte, bazi orneklerde basit cizgisel suslemeler ve aslan pence motifleri tespit edilmistir. Daha zengin suslenmis ornekler Xanthos ve Tlos'ta bulunmaktadir.
• Dagiiilim deseni: Alti mezar, kuzey nekropolde yaklasik 50 x 30 metrelik bir alanda gruplanmistir. Bu yogunlasma, belirli bir hanedan ailesinin veya birbirine bagli ailelerin gomme alanini isaret eder.
• Karsilastirmali boyut: Apollonia'daki alti dikme mezar yogunlugu, yalnizca Xanthos (9+ dikme mezar) ve Tlos (4-5 dikme mezar) tarafindan gecilebilir. Bu yogunluk, kucuk bir yerlesim icin olagan disi bir seckin yogunlugunun gostergesidir.

Likya Birligi ve Apollonia'nin Siyasi Konumu

Apollonia'nin Likya Birligi icindeki konumu, antik demokratik yonetim tarihinin anlasii icin onemlidir:

• Birlik yapisi: Likya Birligi (Lykion Koinon), MO 2. yuzyildan MS 43'e kadar bagimsiz olarak, ardindan Roma yonetimi altinda islevini surdurmustur. Birlik, proportaik temsil ilkesine dayanan bir meclis (synedrion) ve secimle is basina gelen bir baskandan (Lykiarkhes) olusuyordu.
• Oy sistemi: Buyuk kentler (Xanthos, Patara, Myra, Tlos, Pinara, Olympos) uc oy hakkina sahipken, orta olcekli kentler iki, kucuk topluluklar veya sympoliteia'lar bir oy hakkina sahipti. Apollonia'nin parcasi oldugu dort kentlik federasyon, topluca tek bir oy kullaniyordu.
• Sympoliteia isleyisi: Aperlae liderligindeki dort kent -- Aperlae, Apollonia, Simena, Isinda -- ic meselelerde bagimsiz hareket edebilirken, Birlik meclisindeki oylamada ortak bir tutum sergiliyordu. Lider kent Aperlae, federasyonun temsilcisini atama yetkisine sahipti.
• Montesquieu ve Amerikan Anayasasi: Fransiz filozof Montesquieu, Yasalarin Ruhu (1748) eserinde Likya Birligi'ni ideal bir federal yonetim modeli olarak tanimlamistir. Amerikan Anayasa Konvansiyonu'nda (1787) James Madison ve Alexander Hamilton, proportalik temsil tartismalari sirasinda Likya Birligi'ni ornek gostermistir.
• Vergi ve yargi: Birlik, uyelerinden nufus oranina gore vergi topluyordu. Ortak bir yargi sistemi kentler arasi anlasmzsizliklari cozuyordu. Apollonia'nin parcasi oldugu sympoliteia, bu verginin dort kent arasinda paylastirilmasindan sorumlu olabilir.
• Dini birlik: Likya Birligi, Letoon'daki (Xanthos yakini) federal kutsal alani merkezinde ortak dini torenler duzenliyordu. Apollonia halki, yillik festival zamanlarinda Letoon'a hacilik yapmis olabilir.
• Roma ilhaki sonrasi: MS 43'te Roma ilhakinin ardindan Birlik, idari islevlerini buyuk olcude kaybetmis ancak dini ve kultur el bir kurum olarak varligini MS 3. yuzyila kadar surdurmustur.

Apollonia'da Su Yonetimi ve Sarnic Teknolojisi

Tepe konumundaki bir Likya kenti icin su yonetimi, hayatta kalmanin temel kosuluydu:

• Su sorunu: Apollonia'nin kayalik tepe konumu, dogal kaynak veya akarsu iceremeyecek kadar yuksektir. Tum su ihtiyaci yagmur suyunun toplanmasi ve depolanmasiyla karsilanmak zorundaydi.
• Sarnic tipleri: Alanda iki ana sarnic tipi tespit edilmistir: (1) besik tonozlu kapali sarniclar ve (2) acik havuz tipi sarniclar. Kapali sarnicler buharlasma kaybini onlerken, acik sarniclar daha buyuk hacimli depolama imkani saglamistir.
• Hidrolik harc: Sarnic ic yuzleri, Roma donemi hidrolik harcinin (opus signinum) tipik bir ornegi olan kirec, kum ve kirilmis seramik karisimi ile kaplanmistir. Bu kaplama, goczenekli kirectasinda su kaybini onlemek icin zorunludur.
• Toplama yuzey i: Cati yuzeyler ve kayalik alanlar, yagmur suyunu sarniclere yonlendiren toplama yzeyleri olarak hizmet etmistir. Kaya yuzeylerinde oyulmus kanallar, suyun sarniclere akisini yonlendirmistir.
• Kapasite hesabi: Bolgedeki yillik ortalama 900 mm yagis, L seklindeki kaya cikintisinin yaklasik toplama alanina uygulandiginda, biriken suyun birkac yuz kisilik bir nufusu destekleyebilecek kapasitede oldugu hesaplanabilir.
• Mevsimsel strateji: Kasim-Mart arasi dosen yogun yagislar, yazin kurak aylarinda kullanilmak uzere sarniclarde depolaniyordu. Bu strateji, Likya genelindeki tepe yerlesimlerinin ortak su yonetim pratigidir.
• Karsilastirmali ornekler: Benzer sarnic sistemleri Kyaneai, Trysa ve Phellos gibi diger Likya tepe kentlerinde de belgelenmistir. Apollonia'nin sarniclari, bolgesel su yonetimi pratigininin tipik bir ornegini olusturur.

Arkeolojik Calismalar

Apollonia, buyuk olcekli kazidan ziyade yuzey arastirmalari ve belgeleme calismalarina konu olmustur:

• Likya Anitlari Projesi: Alan, dikme mezarlar ve lahitlere ozel dikkatle, Likya cenaze ve sivil mimarisinin daha genis arastirmalarinin parcasi olarak belgelenmistir. Bu arastirmalar, mezar tiplerini kataloglamis ve anitlarin mekansal dagiliminialandaki alan genelinde haritalandirmistir.
• Robert M. Harrison ve diger akademisyenler, alanin anitlarinin tanimlarini yayimlayarak yapilarin temel envanterini olusturmus ve Apollonia'yi daha genis Likya yerlesim tipolojisi icine yerlestirmistir.
• Aperlae ile karsilastirmali calismalar (Robert Hohlfelder ve Robert Vann tarafindan kismen batan limaninin sualti arkeolojisi dahil daha kapsamli incelenmis) iki federal topluluk arasindaki iliskiyi ve yayla-kiyisal yerlesim ciftlerinin ekonomik dinamiklerini aydinlatmistir.
• Daha genis sympoliteia'dan epigrafik kanitlar (Aperlae, Simena ve diger Likya alanlarindaki yazitlar) Apollonia'nin Likya Birligi icindeki siyasi konumu icin baglam saglar. Bu yazitlar dort kentlik federasyonu ve oy statusunu dogrular.
• Alan kapsamli olarak kazilmamistir, bu da arkeolojik iceriginin -- konut mimarisi, atolye alanlari, yazitlar, seramik topluluklari -- buyuk bolumunun yuzey altinda kesfedilmemis kaldigi anlamina gelir.
• Yakin cevredeki Aperlae'de, antik limanin bazi kisimlariinin tektonik cokmeden dolayi sualti kaldigi yerdeki sualti arkeolojisi, Apollonia'nin parcasi oldugu daha genis ekonomik agi aydinlatan bilgiler saglamistir.

Nispeten dusuk arkeolojik mudahale duzeyi, paradoksal olarak Apollonia'nin korunmasina katki saglamistir. Anitlar, yeniden insa veya yogun koruma calismasindan etkilenmeden peyzaj baglaminda durarak, ziyaretcilere antik Likya yapili cevreyle otantik bir karsilasma sunar. Ancak bu durum, alani dogal erozyon, bitki ortusu istilasi ve zaman zaman yasadisi kaziclliga karsi savunmasiz birakmaktadir.

Apollonia ve Aperlae Arasindaki Ekonomik Iliski

Iki kentin tamamlayici iliskisi, Likya kiyisal ekonomisinin anlasii icin model olusturur:

• Yayla-kiyisal cift: Apollonia (tepe, savunulabilir) ve Aperlae (kiyi, liman erisimi) birllikte, bolgenin kaynaklarini verimli kullanan bir yerlesim cifti olusturmustur. Bu model Likya genelinde yaygindir: Myra-Andriake, Patara-Xanthos gibi.
• Tarim ve hayvancilik: Apollonia cevresindeki yamaclarda keci ve koyun otlatimi, zeytin ve keciboynuzu yetistiriciligi yapilmistir. Bu urunler, Aperlae limani aracilgiyla bolgesel ticarete dahil edilmistir.
• Deniz ticareti: Aperlae'nin limani, murex deniz salyangozu isletmesi ve boyar madde uretimi ile taninmaktadir. Arkeolojik kanitlar, Aperlae'de muex kabuklarinin yogun birikimi, Tiros morrusu boyar madde uretimini gosterir. Bu degerli urun, Roma Imparatorlugu genelinde ihrac edilmistir.
• Balik ve tuz: Kiyisal Aperlae'de balikcilik ve tuzlama faaliyetleri, Apollonia dahil ic bolge topluluklarina protein kaynagi saglamistir.
• Savunma isbirligi: Apollonia'nin tepede konumu, kiyidan gelen dusman gemilerini erken uyari ile tespit etme imkani saglamistir. Aperlae ve diger kiyi yerlesimlerine viiizuel sinyal sistemiyle uyari gonderilmis olabilir.
• Mevsimsel hareket: Bazi arasirmtacilar, Apollonia nufusunun yazin serin tepe konumunda, kisin daha ilik kiyida (Aperlae) konaklamis olabilecegini one surmustur. Bu mevsimsel goc modeli, bolgedeki ikili yerlesim yapisini aciklamaya yardimci olabilir.

Ziyaretci Bilgileri

Ulasim

Apollonia, Likya kiyisinda Kas ile Demre arasinda, Sahilkilincli (Kilincli/Sicak) koyu yakinlarinda yer alir. Erisim secenekleri:

• Aracla: Kas'tan D-400 karayolunda dogu yonunde Demre'ye dogru ilerleyin. Yaklasik 30 km sonra Sahilkilincli/Sicak koyu yonune donun. Alana koyden yuruyerek ulasilabilir.

• Likya Yolu yuruyus rotasi ile: Apollonia, unlu Likya Yolu uzun mesafe trekking parkurunun yakininda yer alir ve Kas ile Demre arasinda parkurda yuruyen yuruyusculer icin erisilebilirdir.

• Tekne ile: Yakin kiyiya Kas veya Kekova'dan tekneyle erisilebilir, ancak kiyidan Apollonia'ya ulasmak icin dik bir yuruyus gereklidir.

• Kas'tan: karayoluyla ~35 km, aracla yaklasik 45 dakika arti kisa yuruyus

• Demre'den: karayoluyla ~25 km, aracla yaklasik 30 dakika arti yuruyus

• Antalya'dan: ~200 km, aracla yaklasik 3 saat

En Uygun Ziyaret Zamani

• Ilkbahar (Mart-Mayis): Ideal -- yamacta yaban cicekleri acilir, konforlu sicakliklar (18-25 C) ve acik gokyuzu ile tepe alanlarini kesfetmek icin mukemmel mevsim.
• Sonbahar (Eylul-Kasim): Sicak ama bunaltici olmayan sicakliklar ve altin Akdeniz isigi ile mukemmel kosullar.
• Yaz (Haziran-Agustos): Cok sicak, genellikle 35 C'yi asabilir; yalnizca sabah erken veya aksam gec saatlerde ziyaret edin. Ekstra su ve gunes korumassi getirin.
• Kis (Aralik-Subat): Kiyida ilik ancak zaman zaman yagisli. Alan yil boyunca erisilebilir ve kis ziyaretleri tam bir yalnizlik sunar.

Neler Beklenmeli

• Apollonia, resmi ziyaretci altyapisi bulunmayan uzak, kazilmamis bir arkeolojik alandir.
• Dikme mezarlar, lahitler, tiyatro ve kilise kalintilari acikca gorulebilir ve erisilebilir.
• Alan, koyden kayalik tepeye orta duzeyde yuruyus gerektirir; arazi engebeli ve yer yer dik olabilir.
• Tabela, giris ucreti ve alanda rehberli tur yoktur.
• Deneyim, otantik, bozulmamis antik peyzajlari takdir edenler icin derinden odullendiricidir.
• Yukari yuruyus ve geri donus dahil kapsamli bir kesif icin 2 ila 3 saat ayirin.
• Tepede cep telefonu sinyali zayif olabilir; ziyaret oncesinde planlarinizi birine bildirin.

Pratik Ipuclari

• Bilekte destekli saglam yuruyus ayakkabilari giyin; kirectasi kayasi keskin ve patikalar engebelidir.
• Ozellikle sicak havalarda kisi basina en az 2 litre su getirin.
• Gunes korunmasi (sapka, gunes kremi) zorunludur; acik tepede sinirli golge vardir.
• Temel ilk yardim ceti tasiyin; alan uzak ve saglik tesisleri mesafelidir.
• Dikme mezar ve lahit detaylarini fotograflamak icin telefoto lensli fotograf makinesi faydalidir.
• Kapsamli bir Likya gunu icin Aperlae (3 km guneyde, kismen sualti), Simena (Kalekoy) ve Kekova ziyaretleriyle birlestirmeyi dusunun.
• Likya Yolu'nda yuruyorsaniz, Apollonia ana parkurdan mukemmel bir yan gezi olabilir.
• Anitlara saygi gosterin; dikme mezarlara tirmanmayin veya lahit kapaklarini oynatmayin.

Yakin Cevre Gezilecek Yerler

• Aperlae -- kismen batan Likya-Roma liman kenti, 3 km guneyde (tekne veya patika ile erisilebilir)
• Simena (Kalekoy) -- lahitler ve kale ile pitoresk Likya kale koyu
• Kekova (Batan Sehir) -- teknelerden gorulebilen unlu kismen batan antik yerlesim
• Kas -- Likya mezarlari, amfitiyatro ve tekne turlariyla buyuleyici Akdeniz kasabasi
• Myra (Demre) -- buyuk Likya kaya mezarlari ve Roma tiyatrosu; Aziz Nikola Kilisesi
• Kyaneai -- genis lahit alaniyla Likya tepe kenti
• Trysa -- unlu heykelsi frizli Likya heroonu (orijinali Viyana'da)
• Likya Yolu -- Fethiye'den Antalya'ya uzanan 540 km'lik uzun mesafe yuruyus parkuru

Sikca Sorulan Sorular

Likya dikme mezarlari nedir?

Likya dikme mezarlari, tepelerinde oyulmus gomu odalari bulunan yuksek, bagimsiz duran tas monolitlerdir. Yalnizca bati Likya'da bulunan en eski ve en nadir Likya cenaze mimari bicimidir. Oncelikle MO 6.-4. yuzyillara tarihlenirler. Yonetici seckinlere ayrilan bu mezarlar, Likya'ya ozgu bir cenaze gelenegini temsil eder ve muhtemelen oluleri gokyuzune dogru yukseltme inanclarini yansitir. Monolit tepeye dogru daralir ve tipik olarak iki odaya sahiptir. Apollonia'da bu mezarlardan alti adet bulunur; bu olaganustu bir yogunluktur ve alanin hanedan oneminin altini cizer.

Apollonia Likya Birligi'nin parcasi miydi?

Evet, dolayli olarak. Apollonia, Aperlae, Simena ve Isinda ile birlikte bir sympoliteia (siyasi federasyon) parcasiydi. Bu dort kentlik federasyon Likya Birligi'nde topluca bir oy hakkina sahipti ve Aperlae lider kent gorevini usleniyordu. Likya Birligi, Montesquieu dahil siyasi dusunurler tarafindan demokratik federasyonun erken modeli olarak anilan temsili bir konfederasyondu. Birligin orantili oy sistemi -- en buyuk kentler icin uc oy, en kucukler icin bir oy -- modern federal temsil yapilarinin oncusu kabul edilir.

Apollonia ile Aperlae arasindaki iliski nedir?

Apollonia (tepede) ve Aperlae (kiyida, 3 km guneyde), tamamlayici yerlesimler olarak islevini gormustur. Apollonia hanedan donemi kokenleriyle yayla pozisyonunu kontrol ederken, Aperlae liman toplulugu olarak gelismistir. Roma doneminde Simena ve Isinda ile birlikte resmi olarak bir sympoliteia icerisinde birlesmsilerdir. Bu yayla-kiyisal yerlesim ciftlenmesi, topluluklarin genellikle hem savunulabilir ic konumlari hem de deniz erisim noktalarini korudugu Likya siyasi cografyasinda yaygindir.

Apollonia ne kadar eski?

En erken tarihlenebilir anitlar, yaklasik MO 500'e tarihlanan dikme mezarlardir ve Apollonia'nin kokenlerini Likya hanedan donemine yerlestirir. Yerlesim Bizans cagina (MS 6.-7. yuzyil) kadar devam etmis, alana 1.000 yili askin bir tarih kazandirmistir. Alan, daha erken Likya oncesi kokenlere de sahip olabilir, ancak MO 6. yuzyil oncesi malzeme henuz tanimlanmamistir.

Apollonia Likya Yolu uzerinde mi?

Alan, Fethiye'den Antalya'ya Likya kiyisi boyunca uzanan unlu 540 km'lik uzun mesafe yuruyus parkuru Likya Yolu'nun rotasinin yakinindadir. Kas ile Demre arasinda parkurda yuruyen yuruyusculer Apollonia'ya yan gezi yapabilir. Parkur, alanin cevresindeki daha genis peyzajdan gecer.

Apollonia'da kac lahit var?

Akropolun kuzeydogu yamaclari genis bir Roma donemi lahit yelpazesi icerir. Kesin sayi arastirma yontemine bagli olmakla birlikte yamac boyunca duzinelerce lahit gorulebilir ve genis bir nekropol bolgesi olusturur. Bircogunda ayirt edici Likya ogivali kapak formu bulunur.

Alani tek basima ziyaret etmek guvenli mi?

Evet, ancak makul onlemler alin. Arazi engebeli ve uzaktir. Planlarinizi birine bildirin, yeterli su ve gunes korunmasi getirin, uygun ayakkabi giyin ve bazi bolgelerde cep telefonu sinyali olmayabileceginin farkinda olun. Koyden yuruyus basit olmakla birlikte tepedeki arazi dikkat gerektirir.

Dikme mezarlar, kaya mezarlari ve lahitler arasindaki fark nedir?

Dikme mezarlar (pillar tombs), uzun monolitik bir tas kaide uzerinde yukselen ve tepesinde lahit seklinde bir mezar odasi bulunan hanedan anit mezarlaridir -- yalnizca bati Likya'ya ozgu bir tiptir. Kaya mezarlari, dogrudan kayalik yuzlere oyulmus tapiinak cepheli odalaardir ve Likya genelinde yaygindir; en unlu ornekleri Myra ve Fethiye'dedir. Lahitler ise bagiimsiz, tasiiinabilir tas tabutlardir ve Akdeniz genelinde bulunur. Apollonia uc tipi de bariiindiran ender yerlerden biridir.

Apollonia'yi Kekova ile birlestirerek ziyaret edebilir miyim?

Evet. Kekova'nin batiik sehri ve Simena kalesi Apollonia'nin yaklasik 25 km guneydogusundadir. Iki alan tek gunluk turun parcasi olarak birlestirilebilir -- ozellikle tekne turlari ile. Kas'tan cikan tekneler Kekova korfezini gezdikten sonra donuste Apollonia'ya kara yoluyla yan gezi yapiilabilir. Iki alan farkli Likya deneyimleri sunar: Kekova denizden, Apollonia tepeden.

Apollonia'da yazit var mi?

Apollonia'da bulunan yazitlar sinirli olmakla birlikte degerlidir. Lahitler ve mezar stelleri uzerindeki Likce ve Yunanca yazitlar, kentin tarihine dair onemli bilgiler saglar. Bir kisiimi Likya Birligi'ndeki federasyon uyeligini dogrular. Yazitlarin cogu fragmenter olup alan genelinde daginiik halde bulunur. Detayli epiigrafik calisma, Likya dili arastirmalarinin daha genis bir parcasidir.

Dikme mezarlar neden yalnizca bati Likya'da bulunur?

Dikme mezarlarin bati Likya ile sinirli olmasi, bolgenin benzersiz siyasi ve kulturel yapisini yansitir. Bu anit mezarlar, MO 6.-5. yuzyillarda yonetici hanedan ailelerinin guc ve prestij gosterisi olarak insa edilmistir. Dogu Likya, farkli mimari gelenekler gelistirirken, bati Likya hanedanlari dikey anitsellik tercih etmistir. En unlu ornekler Xanthos, Tlos ve Apollonia'dadirr. Bu dagiiilim, Likya'nin homojen degil bolgesel farkliiliiiklar iiiceren bir kultur oldugunu gosterir.

Apollonia'nin UNESCO staatusu nedir?

Apollonia, UNESCO Dunya Mirasi Gecici Listesi'nde "Likya Uygarliigi Antik Kentleri" grubu altinda yer almaktadir. Bu liste, Turkiye'nin Likya bolgesindeki antik kentleri toplu olarak kapsar. Tam Dunya Mirasi statusu henuz verilmemis olmakla birlikte, gecici listeye dahil olmak uluslararasi onemi teyit eder ve gelecekte koruma altina alinma olasiiligini guclendirir.

Apollonia'ya toplu tasima ile ulasilabilir mi?

Apollonia'ya dogrudan toplu tasima yoktur. Otabus baglantisiiyla en yakin buyuk kasaba, dogudan yaklasik 12 km mesafedeki Kas'tir. Kas'tan ziyaretciler Kilicli koyune taksi veya ozel ulasim ayarlayabilir; alana koyden yuruyerek ulasiliir. Bazi organize yuruyus ve kultur turlari Apollonia'yi guzergahlaarina dahil eder. Kendi aracinizin olmasi en pratik secenektir.

Apollonia'nin nufusu ne kadardiI?

Kesin nufus rakamlari bilinmemekle birlikte, yerlesim alani ve yapi yogunluguna dayanarak arastirmacilar Apollonia'nin en yuksek nufusunun birkac yuzden belki 1.000 kisiye kadar oldugunu tahmin eder. Likya Birligi'nde topluca bir oy hakkina sahip dort kentlik sympoliteia uyesi olarak Apollonia, daha kucuk Likya topluluklari arasindaydi. Onemi nufusla degil, stratejik tepe konumu ve bolgesel siyasi federasyondaki roluyle olculurdu.

Bizans doneminde Apollonia'ya ne oldu?

Bizans donemi (yaklasik MS 4.-7. yuzyil) boyunca Apollonia iskan edilmeye devam etmis ancak nufusu muhtemelen azalmistir. Onceki yapi malzemelerinin yeniden kullaniminda Bizans donemi insaat ve degisiklik kanitleri gorulebilir. Likya yerlesimlerinin Hristiyanlasmasi yaygin oruntusunu izleyerek akropolde kucuk bir Hristiyan sakisi bulunmus olabilir. Alan, bolgedeki bircok kiyi ve kiyiya yakin toplulugu tahrip eden 7. yuzyil Arap akinlari sirasinda muhtemelen terk edilmistir.

Ziyaret icin en iyi mevsim ne?

Ilkbahar (Mart-Mayis) idealdir: iiliman sicakliklar, cicek acmis kir cicekleri ve panoramik manzaralar icin berrak goruus. Sonbahar (Eylul-Kasim) da ayni derecede hostur. Yaz ziyaretleri mumkundur ancak son derece sicaktir; sicakliklar genellikle 35 derecenin uzerine cikar ve tepeede golge yoktur. Kis ara sira yagmur getirir ancak alan erisilebilir kalir.

Kaynakca ve Ileri Okuma

• Lycian Monuments -- Apollonia
• ArticHaeology -- Apollonia Likya
• Antalya Rehberi -- Apollonia Antik Kenti
• Vikipedi -- Apollonia (Likya)
• Kultur Envanteri -- Apollonia
• UNESCO Gecici Listesi -- Likya Uygarligi Antik Kentleri
• Peter Sommer Travels -- Turkiye'de Antik Likya
• Lycian Monuments -- Aperlae
• CNN Travel -- Kayaliklara Oyulmus Gizemli Oluer Sehirleri
• Ancient Origins -- Antik Likyalilar ve Gorkemli Kaya Mezarlari