Smyrna Agorasi

Smyrna Agorasi, yaygin adiyla Izmir Agorasi, Izmir'in Konak ilcesinde, Pagos Tepesi (Kadifekale)'nin kuzey yamacinda, antik Smyrna kentinin devlet agorasinin kazi ile ortaya cikarilmis kalintilaridir. MO gec 4. yuzyilda Buyuk Iskender'in ardillarinin Smyrna'yi yeniden kurmalarindan sonra insa edilen agora, MS 178'deki yikici depremle harap olmus ve Imparator Marcus Aurelius'un finansmaniyla gorkemli bir sekilde yeniden yapilmistir. Yalnizca bazilika 161,4 x 29,3 metre boyutlariyla Roma donemi Kucuk Asya'sinda insa edilen en buyuk bazilikalardan biridir. Alan, Roma doneminden kalma en zengin antik grafiti koleksiyonlarindan birini -- 21 gemi cizimi, gladyator tasvirleri ve dunyanin ilk bulmacasi olarak nitelendirilen eserleri -- barindirmaktadir. 2020'den bu yana "Tarihi Liman Kenti Izmir" kapsaminda UNESCO Gecici Listesi'nde yer almaktadir.

1. Smyrna Agorasi Neden Onemli
2. Cografi Konum ve Cevre
3. Tarihsel Surec
4. Onemli Yapilar ve Buluntular
5. Arkeolojik Calismalar
6. Ziyaretci Bilgileri
7. Sikca Sorulan Sorular
8. Kaynakca ve Ileri Okuma

Smyrna Agorasi Neden Onemli

1. Yasayan bir sehirde yasayan arkeoloji. Izmir Agorasi, gelisen bir modern metropolun dokusu icinde deneyimlenebilen nadir antik kent merkezlerinden biridir. Izmir'in tarihi Kemeralti carsisiyla cevrili ve Kadifekale kalesiyle goz goze olan agora, 2.400 yillik kesintisiz kentsel yasamin kesisim noktasinda durur. Dakikalar icinde 2.000 yillik bir Roma pazar yerinden 400 yillik bir Osmanli carsisina yuruyebilirsiniz.

2. Marcus Aurelius tarafindan yeniden insa edildi. MS 178'deki yikici depremden sonra filozof-imparator Marcus Aurelius, agoranin yeniden yapimini kisisel olarak finanse etmistir. Gorulen kalintilar buyuk olcude bu Roma donemi yeniden insasini temsil eder ve alan, imparatorluk hamiligi ile antik Smyrna'nin direncliliginin bir aniti niteligindedir. Smyrnalilar imparatoricenin adini giriste yasat-mak icin Faustina Kapisi'ni dikmistir.

3. Olaganustu antik grafiti koleksiyonu. Bazilikanin yeralti koridorlarindaki sivali duvarlara kazinmis yuzlerce Yunanca grafiti -- isimler, ask ifadeleri, Akdeniz ticaret gemilerini gosteren 21 ayrintili gemi cizimi, isimli dovusculeri savas sahnelerinde tasvir eden gladyator cizimleri, oyun tahtalari, bilmeceler ve kazicilarin dunyanin ilk bulmacasi olarak tanimladigi eser -- Roma doneminin bilinen en buyuk ve en cesitli gayri resmi yazi arsivlerinden birini olusturmaktadir. Pompei grafitileriyle kiyaslanabilir duzeyde olup Dogu Akdeniz'e ozgu bir karakter tasimaktadir.

4. UNESCO Gecici Listesi. 2020'den bu yana agora, "Tarihi Liman Kenti Izmir" kapsaminda UNESCO Gecici Listesi'nde yer almakta olup Izmir'in antik cagdan Osmanli ve modern donemlere uzanan katmanli kentsel mirasindaki rolu tanimlanmaktadir.

5. Anitsal bazilika mimarisi. Yaklasik 161,4 x 29,3 metre boyutlarindaki kuzey stoa (bazilika), Roma dunyasinda insa edilmis en buyuk bazilikalardan biriydi. 4 galerili kriptoportiko bodrusu ve zemin katta 3 nefli yapisiyla Roma muhendisliginin ve kentsel planlamanin ustaligini gostermektedir.

6. Cumhuriyet doneminin ilk kazilari. Izmir Agorasi'ndaki calisma 1932--1933'te baslamis olup Turkiye Cumhuriyeti'nin ilk arkeolojik kazilarindan biri olmustur -- yeni ulusun antik mirasiyla iliskisini tanimlamaya yardimci olan bir alan.

Cografi Konum ve Cevre

Smyrna Agorasi, Pagos Tepesi'nin (modern Kadifekale, 186 m) kuzey yamacinda, Konak ilcesinin Namazgah semtinde, guneyde tepe ustundeki Kadifekale kalesi ile kuzeyde tarihi Kemeralti carsisi arasinda yer alir. Alan, Turkiye'nin ucuncu buyuk sehri olan Izmir'in yogun kentsel cekirdeginde hafifce egimli dikdortgen bir bolge kaplar.

Konum, Helenistik Smyrna'nin bilinclii kentsel tasarimini yansitir. MO gec 4. yuzyilda kent Pagos Tepesi'nde yeniden kuruldugunda, Hippodamos plani agorayi kentsel islevsel merkeze yerlestirmistir: akropolis (askeri garnizon ve tapinaklarin bulundugu) ile liman (ticari faaliyetin yogunlastigi) arasinda. Bu konumlama, agoraya yukari kent ile asagi kenti birbirine baglayan sivil, yargisal ve idari merkez rolunu vermistir.

Bugun agora, kazi alanlarinin modern sokak dokusu icinde acildigi konut ve ticaret binalariyla cevrilidir. 17. yuzyildan kalma Kemeralti carsisinin -- Turkiye'nin en buyuk ve en eski kapali carsilarindan birinin -- yakinligi, iki binyili asan kesintisiz ticaret geleneginin dikkat cekici surekliliigini yaratmaktadir.

Pagos Tepesi (Kadifekale), agoranin hemen arkasinda guneye dogru yukselir. Kaleden ziyaretciler, agoranin tum planini asagida yayilmis olarak gorebilir; bu da Kadifekale'yi alanin topografik baglamini anlamak icin mukemmel bir baslangic noktasi yapar.

Koordinatlar: Yaklasik 38.42 K, 27.14 D

Yukseklik: Pagos Tepesi yamacinda deniz seviyesinden yaklasik 30--50 metre.

Iklim: Akdeniz; Temmuz--Agustos'ta 35 dereceyi sik asan sicak kurak yazlar, ilik yagisli kislar. Yazin sabah ziyaretleri onerilir.

Tarihsel Surec

Helenistik Kurulus (MO gec 4. yuzyil)

Smyrna'nin onceki yerlesimi (yaklasik 3 km kuzeydogudaki Bayrakli/Eski Smyrna) yikildiktan sonra, MO gec 4. yuzyilda Buyuk Iskender'in generallerinden Lysimakhos'a atfedilen yeni bir kent Pagos Tepesi uzerinde kurulmustur. Hippodamos plani uzerine tasarlanan yeni kentte agora, stunlu stoalar (dukkan ve ofislerle cevrili kapali yuruyus yollari) ile sarili buyuk dikdortgen bir acik alan olarak insa edilmistir. Bu Helenistik agora, yeniden kurulan Smyrna'nin siyasi, yargisal ve ticari merkezi olarak hizmet vermistir.

Roma Smyrna'si: Asya'nin Buyuk Kenti

Smyrna, Roma Asia eyaletinin en onemli kentlerinden biri olarak Roma yonetimi altinda gelismistir. "Asya'nin Birinci Kenti" unvani icin Efes ve Pergamon ile rekabet etmistir. Agora, mahkemeler, hukumet ofisleri ve kamusal ticaret alanlarini barindirarak sivil islevlerini surdurmustir. Kent, guzelligi, zenginligi ve entelektuel yasamiyla -- Ikinci Sofistik hareketin onemli merkezlerinden biri olarak -- taninmistir.

MS 178 Depremi ve Imparatorluk Yeniden Insasi

MS 178'de (bazi kaynaklara gore 177) bati Anadolu'yu vuran yikici bir deprem Smyrna ve agorasina agir hasar vermistir. Doneminin en unlu hatiplerinden biri ve Ikinci Sofistik'in onde gelen isimlerinden olan Aelius Aristides, Smyrna'da yasamaktaydi ve kentin yikimini betimleyen duygu yuku bir dilekceyi Imparator Marcus Aurelius ve Imparatorice Faustina'ya gonderdigi aktarilir. Antik kaynaklar, Marcus Aurelius'un mektubu okurken agladigini kaydetmektedir.

Dilekce etkisiyle Marcus Aurelius, agoranin kapsamli yeniden insasini emretmis ve finanse etmistir. Smyrnalilar bu comertiigi, agora girisine esi Faustina'nin portre kabartmasini tasiyan Faustina Kapisi'ni dikerek onurlandirmistir.

Gorulebilen arkeolojik kalintilarin buyuk cogunlugu bu MS 178 sonrasi yeniden insaya aittir. Yeniden insa edilen agora, kriptoportikolu devasa kuzey stoa (bazilika), bati stoa ve binlerce metrekarelik acik avlusuyla ilk halinden daha da gorkemli olmustur.

Yeniden Insa Edilen Agorada Yasam (MS 2.--4. yuzyillar)

Yeniden insa edilen agora gunluk yasam ile kaynasmistir. Bazilika hem yargisal hem ticari islevler gormustur. Grafitiler iste bu yillarda bodrum duvarlarina kazinmis ve boyanmistir -- gemiciler gemilerini cizmis, hayranlar gladyatorleri tasvir etmis, asiklar isimlerini yazmis, ayvazlar oyun tahtalari oymis ve aydinlar Yunanca bilmeceler ve kelime oyunlari yazmistir.

Gec Roma ve Bizans Donemleri (MS 3.--15. yuzyillar)

Agora, gec Roma doneminde kullanimini surdurmis, ancak islevleri evrilmistir. Bazi alanlar endustriyel ve ticari faaliyetler icin yeniden islev kazanmistir. Bizans doneminde avlu icinde Osmanli donemi yapi ve mezarlik dahil cesitli yapilar insa edilmis olup mekanin kulturler ve yuzyillar boyunca devam eden donusumunu yansitmaktadir.

Osmanli Donemi

Agora alani Osmanli kentsel dokusunun parcasi olmus, konut yapilari antik alan uzerine yavas yavas yayilmistir. Kalintilar dolgu ve yapilasma altinda kismen gomulmus, bir celiskiyle yeralti yapilarini korurken yuzyillarca gozden gizlenmistir.

Modern Kazi ve Acilim (1932--gunumuz)

Kazilar 1932--1933'te baslamis olup Izmir Agorasi, Turkiye Cumhuriyeti doneminin ilk arkeolojik kazilarindan biri olmustur. Alan asamali olarak kazilmis, restore edilmis ve halka acilarak Izmir'in en onemli kulturel cazibe merkezlerinden biri haline gelmistir.

Onemli Yapilar ve Buluntular

Kuzey Stoa (Sivil Bazilika)

Bazilika, agoranin en heybetli yapisidir. Yaklasik 161,4 x 29,3 metre olculerindeki bu dikdortgen bina, MS 178 depreminden sonra insa edilmis ve hem yargisal hem ticari ozelliklere sahip sivil bazilika isleviyle hizmet vermistir.

Bazilikanin yapisi sunlardan olusur:

• Egimli arazii tesviye etmek icin kullanilan 4 galerili kriptoportiko bodrum
• Zemin katta ana salonu yan neflerden buyuk olan 3 nef
• Mermer sutunlu ve kemerli aciklikli ust kat kollon salonuu
• Zemin ile bodrum arasi asma kat

Bu boyutlarla Kucuk Asya'nin en buyuk bazilikalarindan biridir.

Antik Grafiti Koleksiyonu

Unlu antik grafitiler bu bodrum koridorlarinda kesfedilmis olup sivali duvarlara ve kemer ayaklarina kazinmis veya boyanmistir. 2003 yilinda NYU Antik Dunya Arastirmalari Enstitusu'nden Roger Bagnall'in da yer aldigi bir ekip tarafindan baslatilan kapsamli belgeleme projesi, Graffiti from the Basilica in the Agora of Smyrna monografisini uretmistir.

Grafitiler sunlari icerir:

• Isimler ve ifadeler -- asiklar, arkadaslar, ziyaretciler varliklarini kaydetmis
• 21 gemi cizimi -- bazilari oldukca detayli, MS 2.--4. yuzyillarda Akdeniz'de seyreden ticaret gemilerini tasvir etmektedir. Bazilari boya ile, bazilari kazima cizgileriyle yapilmistir. Bu cizimler antik gemi turleri hakkinda paha bicilemez kanitlar sunmakta ve Smyrna'nin liman kenti olarak onemini dogrulamaktadir.
• Gladyator tasvirleri -- isimli dovusculeri savas sahnelerinde gosteren cizimler, gladyator oyunlarinin populerligini yansitmaktadir
• Oyun tahtalari -- duvar ve zeminlere antik tahta oyunlari icin cizilmis tahtalar
• Bilmeceler ve kelime oyunlari -- Yunanca entelektuel eglenceler; kazicilarin dunyanin ilk bulmacasi olarak tanimladigi eser dahil
• Muestehcen gorseller ve cinsel referanslar -- gunluk yasamin acik tasvirleri
• Kus ve hayvan cizimleri -- siradan sanatsal ifadeler
• Siyasi referanslar -- yerel siyasete dair yorumlar

Bu koleksiyon, Pompei'nin disinda bulunan en zengin gayri resmi Roma donemi yazi ve cizim arsivlerinden birini olusturmakta olup Dogu Akdeniz'e ozgu ve Yunanca bir karakter tasimaktadir.

Bati Stoa ve Kriptoportiko

Bati stoa (bati portiko), agora avlusunun bati kenarinda uzanir. En dikkat cekici ozelligi, ust kisimdaki stunlu yuzeyii destekleyen uc kemerli galeriden olusan yeralti tonozlu gecis -- kriptoportikodur. Egimli araziyi telafi eden ve ek kapali ticaret veya depolama alani saglayan bu yapida yurumek, Roma kentsel mimarisinin olcegini ve muhendislik ustalitgini derinden hissettirir.

Bouleuterion (Meclis Binasi)

Ana agora avlusunun batisinda yer alan bouleuterion, Smyrna'nin secilmis kent meclisinin toplandigi yerdir. Kazilar, bouleuterionun MS 178 sonrasi yeniden insaada daha kuzeye tasindigini gostermis olup deprem sonrasi sivil mekanin bilinclii yeniden planlanmasini ortaya koymaktadir.

Mozaik Salon

Bouleuterion yaninda kazilan mozaik dosemeli salon, agoranin kamusal mekanlarinin dekoratif kalitesini gosteren geometrik cok renkli mozaiklere sahiptir. Mozaikler Roma Smyrna'sinin zenginligini ve estetik standartlarini yansitmaktadir.

Faustina Kapisi

Agoranin toren girisi olan Faustina Kapisi, Marcus Aurelius'un esi Genc Faustina adina verilmistir. Kuzey kemerin merkezinde Faustina'nin portre kabartmasi yer almaktadir. Agir hasarli olmakla birlikte arkeolojik kalintilari ve tarihsel onemi onu kilit bir yorum noktasi yapmaktadir.

Roma Hamami

Agora alani icinde hipokaust dosemeleri (yerden isitma sistemi) ve su kanallari dahil bir Roma hamam kompleksi kalintilari tanimlanmis olup banyo tesislerinin sivil merkeze entegrasyonunu yansitmaktadir.

Osmanli Donemi Yapilari

Agora avlusunda bir Osmanli binasi ve iliskili mezarlik kazilmis olup alanin antik cagdan Islam donemine uzanan kesintisiz kulturel katmanlanmasini gorsellestirir. Bu yapilar, alanin yuzyillar boyunca nasil yeniden islev kazandigini gostermektedir.

Heykeltrasilik ve Plastik Buluntular

Kazilar, Roma Smyrna'sinin sivil yasami ve hamiliik aglarini aydinlatan portre bustleri ve adak yazitlari dahil mermer heykel parcalari ortaya cikarmiistir. Bu buluntular Izmir Arkeoloji Muzesi'nde sergilenmektedir.

Arkeolojik Calismalar

Izmir Agorasi, modern Turkiye Cumhuriyeti'nin en erken arkeolojik kazilarindan biridir. Calismalar 1932--1933'te Izmir ve Efes Muzeleri Muduru Selahattin Kantar yonetiminde, Alman arkeolog Rudolf Naumann ile birlikte baslamistir. 1941'e kadar suren kampanyalarinda bazilika, bati stoa ve kriptoportikonun onemli bolumleri ortaya cikarilmistir.

Uzun bir aradan sonra 1990'larda yeniden baslayan kazilar, 2007'de Izmir Katip Celebi Universitesi'nden Doc. Dr. Akin Ersoy ve ekibinin sistematik yeni kampanyalar baslatmasiyla onemli ivme kazanmis ve gunumuze kadar surmustur.

Son kampanyalar su alanlara odaklanmistir:

• Daha once gomulu agora avlusu bolumlerinin acilmasi icin kazi alaninin genisletilmesi
• Kriptoportiko kemerleri ve bazilika duvarlarinin restorasyon ve konservasyonu
• Dijital fotograf, 3B tarama ve epigrafik analiz kullanilarak grafitilerin belgelenmesi; ISAW Monograph yayiniyla sonuclanan bu calisma
• Agoranin sivil islevlerine yeni boyutlar katan bouleuterion ve mozaik salonun kesfedilmesi
• Izmir Buyuksehir Belediyesi'nin kazi ile cevre modern kenti dengeleyerek hem turistlere hem yerel halka acik bir acik hava arkeolojik park olusturmasi
• Akdeniz ticaret gemilerini tasvir eden ve Smyrna'nin denizcilik tarihine yeni isik tutan 21 gemi grafitisinin kesfedilmesi

2020'de Smyrna Agorasi, "Tarihi Liman Kenti Izmir" kapsaminda UNESCO Gecici Listesi'ne alinmistir.

Buluntular Izmir Arkeoloji Muzesi'nde ve alanin icindeki yerinde sergi alanlarinda gorulebilir. Roger S. Bagnall, Roberta Casagrande-Kim, Akin Ersoy, Cumhur Tanriver ve Burak Yolacan'in Graffiti from the Basilica in the Agora of Smyrna (ISAW Monographs, NYU, 2016) adli cigi acici yayini, grafitilerin kapsamli akademik dokumantasyonunu sunmaktadir.

Ziyaretci Bilgileri

Ulasim

Izmir Agorasi, Izmir'in merkez ilcesi Konak'in Namazgah semtinde yer alir. Birden fazla noktadan yaya erisim mumkundur:

• Konak Meydani'ndan: Kemeralti icinden yaklasik 15 dakika yokus yukari yuruyus
• Kadifekale'den: yaklasik 10 dakika yokus asagi
• Izmir Metro: Cankaya istasyonu (sonra 10 dakika yuruyus)
• Otobus/tramvay: cok sayida hat Konak'a hizmet eder
• Taksi: Izmir merkezinin her noktasindan kolayca ulassiilabilir

En Uygun Ziyaret Zamani

Agora yil boyu aciktir. Ilkbahar (Mart--Mayis) ve sonbahar (Eylul--Kasim) en keyifli havayi sunar. Yazlar cok sicak olabilir (Izmir Temmuz--Agustos'ta duzenli olarak 35 dereceyi asar). Yazin sabah ziyaretleri rahat sicaklik ve iyi fotograf isigi icin onerilir.

Sure

Agora alani icin 1--2 saat planlayiniz. Kadifekale (hemen yukarisi) ve Kemeralti carsisi (hemen asagisi) ile birlestirirseniz, uc alani sirayla kapsayan yarim gunluk gezi planlayiniz -- Izmir'in en guzel yuruyus guzergahlarindan biri.

Yaniniza Alinacaklar

• Rahat yuruyus ayakkabilari (tas yollar ve engebeli yuzeyler)
• Su (ozellikle yazin)
• Kamera (yeralti koridorlari dramatik fotograf firsatlari sunar)
• El feneri veya telefon isigi (karanlik koridor bolumlerinde grafiti detaylarini gormek icin)
• Grafitiler hakkinda rehber kitap veya indirilmis bilgi (belirli cizimleri tanimllamaya yardimci olur)

Onerilen Ziyaret Rotasi

1. Panoramik goruntu icin Kadifekale'den baslayin
2. Ust (guney) giristen agoraya inin
3. Bazilika bodrum koridorlarinda yuruyun -- gemi cizimleri ve gladyator tasvirleri dahil duvarlardaki grafitileri dikkatle arayin
4. Bati stoa kriptoportiko galerilerini kesfeedin -- 4 galerili yapiyii ve tonozlu tavanlari not edin
5. Acik avlu ve bouleuterion alanini gezin
6. Bouleuterion bitisigindeki mozaik salonu inceleyin
7. Kuzey giriste Faustina Kapisi kalintillarini arayin
8. Kuzeyden cikin ve antik ticaret mekanindan Osmanli carsisina sorunsuz gecis icin Kemeralti'na devam edin

Yakin Cevre Gezilecek Yerler

• Kadifekale (Pagos) -- Helenistik-Osmanli kalesi, panoramik manzara (hemen yukarida)
• Kemeralti carsisi -- 17. yuzyildan kalma tarihi Osmanli pazari, yemek, alisveris (hemen asagida)
• Izmir Arkeoloji Muzesi -- agora buluntulari ve bolgesel koleksiyonlar
• Konak Meydani ve Saat Kulesi -- Izmir'in ikonik sahil simgesi
• Kordon -- sahil yuruyusu ve gastronomi
• Eski Smyrna (Bayrakli) Agorasi -- Arkaik donem yerlesiimi, 3 km kuzeydogu
• Efes (Selcuk) -- Turkiye'nin en cok ziyaret edilen antik kenti, 80 km guney

Giris ve Ucret

Agoraya muze giris ucreti uygulanmaktadir (guncel fiyatlar icin Turkish Museums websitesini veya alani kontrol ediniz). Turkiye Muze Karti veya Izmir Muze Karti girisi kapsayabilir. Her gun acik; saatler mevsime gore degisir (genellikle kis 08:30--17:30, yaz 19:00'a kadar uzatilmis).

Erisilebiilirlik

Ust agora alanlari goreceli olarak duz ve erisilebilirdir. Yeralti kriptoportiko koridorlari merdiven icerdiginden hareket kisitliligi olan ziyaretciler icin zorlayici olabilir. Bazi alanlar gelistirilmis erisim icin uyarlanmistir ve acik avlu genellikle erisilebilir durumdadir.

Sikca Sorulan Sorular

Agora nedir?

Agora, Yunan veya Roma kentinin merkezi kamusal toplanma mekaniydi -- Roma forumunun karsiligi. Pazar yeri, siyasi meclis alani, mahkeme ve genel sivil merkez olarak hizmet etmistir. Smyrna Agorasi, devlet agorasi (ticari agoradan farkli) olup oncelikle yargisal, idari ve siyasi islevler icin kullanilmistir; ancak ticari faaliyetler de yer almistir.

Marcus Aurelius neden agorayi yeniden insa etti?

MS 178 depreminden sonra Smyrna'da yasamakta olan unlu hatip Aelius Aristides, kentin yikimini betimleyen duygu yuku bir dilekce gonderdigi aktarilmistir. Antik kaynaklar, Marcus Aurelius'un mektubu okurken agladigini kaydetmektedir. Smyrna'yi ziyaret etmis olan filozof-imparator, kapsamli yeniden insayi emretmis ve finanse etmistir. Smyrnalilar ana kapiya imparatoricenin adi -- Faustina -- vererek minnettarliklarini ifade etmislerdir.

Grafitilerin ozelligi nedir?

Bazilika bodrumundaki grafitiler, Pompei disinda bulunan en buyuk gayri resmi Roma donemi yazi ve cizim koleksiyonlarindan birini olusturur. Resmi yazitlardan farkli olarak, bu grafitiler siradan insanlarin suzulmemis seslerini ortaya koyar. 21 ayrintili gemi cizimi Smyrna'nin liman kenti rolunu dogrulamakta, kazicilarin dunyanin ilk bulmacasi olarak nitelendirdigi eser de dahil olmak uzere entelektuel eglenceler icermektedir. Yunanca yazilmis olan bu grafitiler, buyuk bir Roma donemi kentinde gunluk yasama esssiz bir pencere acmaktadir.

Gemi grafitileri tarihcilere nasil yardimci oluyor?

Bazilika bodrumunda bulunan 21 gemi cizimi boya ile yapilmis veya duvarlara kazinmistir. MS 2.--4. yuzyillarda Akdeniz'de seyreden ticaret gemilerini tasvir etmektedir. Bu cizimler antik gemi yapimi ve donanimi hakkinda nadir gorsel kanit sunarak antik deniz ticaretine dair yaziinsal ve numismatik kanitlari tamamlamakta ve Izmir'in antik dunyada onemli bir liman kenti oldugunu dogrulamaktadir.

Agora Kemeralti carsisi ile nasil baglanir?

Mekansal iliski dikkat cekicidir. Antik agora, Izmir'in 17. yuzyildan kalma tarihi Osmanli kapali carsisi Kemeralti'nin dogrudan yukarisinda yamacta yer alir. Agoradan asagi Kemeralti'na yuruduggunuzde, 2.000 yili askin kesintisiz ticari faaliyet tarihini kat edersiniz -- Helenistik-Roma pazar yerinden Osmanli carsisina, modern alisveris bolgesine.

Alan UNESCO Dunya Mirasi Listesi'nde mi?

Smyrna Agorasi 2020'den bu yana UNESCO Gecici Listesi'nde, "Tarihi Liman Kenti Izmir" kapsaminda yer almaktadir. Dunya Mirasi statusu icin tam adaylik hazirllanmaktadir.

Yeralti koridorlarini gezebilir miyim?

Evet, bati stoanin kriptoportiko koridorlari ve bazilika bodrumunun bolumleri ziyaretcilere aciktir. Besik tonozlu tavanlari ve yer yer gorunen duvardaki grafitileriyle alanin en atmosferik mekanlarindan biridir. Aydinlatma mevcuttur ancak detaylari gormek icin el feneri faydali olur.

Aelius Aristides kimdir?

Aelius Aristides (MS 117--181), Roma Imparatorlugu'nun en unlu hatiplerinden biri ve Ikinci Sofistik yaziinsal hareketinin onde gelen isimlerinden biriydi. Smyrna'da yasamis ve kente derinden bagliydi. MS 178 depreminden sonra Marcus Aurelius'a yazdigi tutkulu mektubun, agoranin yeniden insasi icin imparatorluk finansmanini sagladigi kabul edilir.

Roma doneminden sonra agoraya ne oldu?

Roma Imparatorlugu'nun gerilemesinden sonra agoranin sivil islevleri yavas yavas sona ermistir. Bizans doneminde bazi alanlar endustriyel faaliyet ve konut kullanimi icin yeniden degerlendirilmistir. Osmanli yonetimi altinda mahalle konut dokusunun parcasi olmus, evler antik kalintilarin uzerine insa edilmistir. Ironik bicimde, sonraki yapilasma altinda gomulme, yeralti kriptoportiko koridorlarini ve grafitilerini yuzyillarca hava kosullarindan ve tahribattan koruyarak korunmalarini saglamistir -- modern kazilar onlari gozler onune serene kadar.

Alanda tuvalet ve yiyecek-icecek var mi?

Agora alaninda giris yakininda temel ziyaretci tesisleri bulunmaktadir. Ancak bitisigindeki Kemeralti carsisi, kisa bir yuruyus mesafesinde muazzam cesitliliikte restoran, kafe ve Turk cay evi sunmaktadir. Bu, yasayan bir kente gomulu arkeolojik alan ziyaret etmenin avantajlarindan biridir -- her turlu imkan yakininizdadir.

Kriptoportiko nedir?

Kriptoportiko, Roma mimarisinde egimli arazide duz bir insaat platformu olusturmak icin kullanilan yeralti tonozlu koridor veya galeridir; ayni zamanda altta kapali ticaret veya depolama alani saglar. Smyrna Agorasi'ndaki bazilika altindaki kriptoportiko dort galeriye sahip olup Pagos Tepesi'nin dogal egimini tesviye etmek icin insa edilmistir. Kriptoportikonun duvarlari, unlu antik grafiti koleksiyonunun tuvaali haline gelmistir.

Izmir Agorasi ile Atina Agorasi nasil karsilastirilir?

Her ikisi de buyuk antik kentlerin devlet agoralaridir ama onemli farklilikllar tasir. Atina Agorasi cok daha buyuktur ve dunyanin ilk demokrasisinin siyasi kalbiydi. MS 178 depreminden sonra yeniden insa edilen Izmir Agorasi, devasa bazilika ve karmasik kriptoportiko sistemiyle gec Roma donemi sivil merkezini temsil etmektedir. Izmir Agorasi'nin grafiti koleksiyonu benzersizdir -- Atina'da karsilastiirilabilir bir sey yoktur. Her iki alan da modern kentlerine gomulu olup antik ve cagdas kentsel yasam arasinda benzer kontrastlar yaratmaktadir.

Mimari Detaylar

Insaat Teknikleri

Agoranin insasi, bircok ileri Roma muhendislik yontemini gostermektedir:

• Hidrolik beton (opus caementicium): Kriptoportikonun varil tonozlari, kirecli harc, volkanik kul (pozzolana) ve agrega karisimi olan Roma betonu kullanilmistir ve yaklasik iki bin yildir ayakta kalmaktadir. Bu malzeme, Romalilarin ahsap destek olmadan genis ic mekanlari ortebiilmesini saglamistir.
• Kesme tas duvarcilik: Bazilikanin gorunen cephesi, bircogu ciziilmis kenarli -- Helenistik yapi geleneklerinden miras alinmis bir teknik -- hassas kesilmis kirectasi ve mermer bloklar kullanmistir.
• Teraslama: Agora kompleksinin tamami, Pagos Tepesi'nin egimini telafi eden yapay bir teras uzerine insa edilmis ve yokus tarafinda devasa istinat duvarlari gerektirmistir. Bu muhendislik basarisi, kriptoportikonun neden gerekli oldugunu gosterir -- hem zemini tesviye etmis hem de kullanilabilir alan yaratmistir.
• Sutun yapimi: Bazilika sutunlari, her biri tek tek oyulmus ve hassas bicimde oturtulmus istifli mermer tamburlardan insa edilmistir. Korunan sutun kaideleri, MS 2. yuzyil mimari gelenekleriyle tutarli Attik-Ion profillleri gostermektedir.

Su Yonetimi

Agora, gelismis bir su yonetim sistemi icermistir:

• Drenaj kanallari avlu dosemesinin altinda uzanarak yagmur suyunu temellerden uzaklastirmistir.
• Kursun borular sivil alandaki cesmelere ve havuzlara su saglamisttir.
• Roma hamaminin hipokaaust sistemi, kentin su kemeri agi uzerinden saglanan guvenilir su kaynagi gerektirmistir.

Ikinci Sofistik ve Smyrna'nin Entelektuel Yasami

Smyrna Agorasi yalnizca pazar yeri veya mahkeme degildi -- Roma dunyasinin en canli entelektuel kulturlerinden birinin sahnesiidi. Smyrna, Roma Imparatorlugu icindeki Yunan kulturel kimligini yuccelten yaziinsal ve hitabet hareketi olan Ikinci Sofistik'in (y. MS 60--230) buyuk bir merkeziydi.

Smyrna'nin agorayla baglantili entelektuel yasaminin temel yonleri:

• Kamusal hitabet: Bazilika, onde gelen sofistlerin kamusal konusmalarinia mekan olarak hizmet etmistir. Hatipler un, ogrenci ve imparatorluk hamiligi icin yarisarak galerileri dolduran kalabaliklar cekmistir.
• Felsefe okullari: Smyrna, ogrencilerin Platon ve Aristoteles gelenegi icinde hitabet, etik ve doga felsefesi calistigi felsefe okullarina ev sahipligi yapmistir.
• Edebi festivaller: Kent, galiplerin kamusal onur kazandigi hitabet ve siir yarismalaarina (agonistik festivaller) ev sahipligi yapmistir.
• Aelius Aristides'in mirasi: Aristides'in hayatta kalan eserleri -- tanri Asklepios ile mistik deneyimlerini anlatan unlu Kutsal Anlatlar dahil -- 2. yuzyil entelektuel yasamini ve dini deneyimi anlamak icin onemli kaynaklar olmaya devam etmektedir.

Bazilika bodrumundaki grafitiler kismen bu entelektuel atmosferi yansitmaktadir -- duvarlara kazinmis kelime bulmacalari, bilmeceler ve edebi gondermeler, grafiti sanatcilarinin en azindan bir bolumunun Yunan edebi geleneklerine asina egitimli bireyler oldugunu dusundurmektedir.

Mimari Olculer ve Sayisal Veriler

Smyrna Agorasi'nin yapi ogelerinin boyutlari, Roma donemi Kucuk Asya mimarisindeki en buyuk ornekler arasinda yer almaktadir.

Sikke ve Numismatik Kanitlar

Smyrna, MO 6. yuzyildan MS 3. yuzyila kadar kesintisiz sikke basan Kucuk Asya'nin en onemli darphanelerinden biriydi. Agora kazilari onemli bir numismatik arsiv ortaya cikarmustur.

Kazi Sikke Envantori (2008-2012): 2008-2012 yillari arasinda yurutulen kazilarda toplam 198 sikke kaydedilmistir. Bu sikkeler MO 3. yuzyildan MS 5. yuzyila kadar genis bir zaman dilimini kapsamakta olup 4. yuzyila ait 35 ornegin yogunlugu, bu donemde kentin ekonomik canliligini dogrulamaktadir.

Helenistik Donem Sikkeleri: MO 190 yilinda Magnesia Savasi'nda Antiokhos III'un yenilgisinin ardindan, Smyrna Attik agirlik standardinda tetradrahm basiminda patlama yasanmistir. Bu sikkeler kentin ticari ag icindeki onemini yansitir.

Homereion Sikkeleri: MO 2. yuzyila tarihlenen bronz "Homereion" sikkeleri, on yuzde defne celenklii Apollon basi, arka yuzde dusunur pozda oturan Homeros tasviri tasir. Smyrnalilar, buyuk sair Homeros'un kentlerinde dogdugu iddiasini sikkelerine islemistir.

Roma Imparatorluk Sikkeleri: MS 1. yuzyildan itibaren Smyrna, Roma imparatorlarinin portrelerini ve imparatorluk kultune adanmis tapinaklari tasvir eden sikkeler basmistir. MS 37-38 yilina tarihlenen bazi sikkeler Prokonsul C. Calpurnius Aviola ve Strategos Menophanes adina basilmis olup Drusilla'yi Persephone olarak betimlemektedir.

Neokoros Unvani ve Sikkeleri: Smyrna, imparatorluk kultune adanmis tapinagin resmi bakicisi anlamina gelen neokoros unvanini bircok kez almistir. Bu unvan sikkelere islenmiis olup kentin Roma imparatorluk sistemi icindeki prestijli konumunu yansitir. Smyrna, Asia eyaletindeki neokoros kentleri arasinda Efes ve Pergamon ile rekabet etmistir.

Grafiti Belgeleme Projesi ve Yayinlar

Bazilika bodrumundaki grafitilerin sistematik belgelenmesi, uluslararasi arkeoloji camiasinda onemli yankilar uyandiran bir proje olmustur.

2003 -- Projenin Baslamasi: NYU Antik Dunya Arastirmalari Enstitusu'nden (ISAW) Roger S. Bagnall ve ekibi, bati stoa kriptoportikosundaki sivali duvarlarda cok sayida el yazisi mesaj ve cizim kesfetmistir. Ayni yil temizlik ve konservasyon calismalari kapsaminda ek grafitiler ortaya cikarilmistir.

2007 -- Sistematik Kazilarin Yeniden Baslamasi: Doc. Dr. Akin Ersoy (Izmir Katip Celebi Universitesi) yonetiminde sistematik kazilar baslamisitir. Kultur ve Turizm Bakanligi izniyle surdurulen calismalar, grafiti koleksiyonunun genislemesine olanak saglamistir.

2016 -- ISAW Monografi Yayini: Roger S. Bagnall, Roberta Casagrande-Kim, Akin Ersoy, Cumhur Tanriver ve Burak Yolacan'in ortaklasiyla yaklasik 500 sayfalik Graffiti from the Basilica in the Agora of Smyrna monografisi yayinlanmistir. Eser, tum grafitilerin cizim ve fotograflarini, epigrafik analizlerini ve gorsel-metinsel ogeler arasindaki iliskileri belgelenmistir.

2024 -- Misir Etkili Buluntular: 2024 Mayis ayinda Smyrna kazi alaninda Misir uygarlik etkisi tasiyan figurler ve nesneler ortaya cikarilmistir. Bu kesfiler, Smyrna'nin Dogu Akdeniz genelinde Misir ile kulturel ve ticari baglantisini dogrulayan onemli bulgulardir.

Toplam Hareketli Eser Sayisi: Sistematik kazilar boyunca toplam 653 hareketli arkeolojik eser kaydedilmis olup sikkeler, seramik parcalari, cam kaplar, metal nesneler ve heykel fragmanlari bu envanterin parcasidir.

Antik Smyrna Ticaret Agi ve Liman Baglantisi

Bazilika bodrumundaki 21 gemi cizimi, Smyrna'nin Akdeniz ticaret agindaki merkezi rolunu dogrudan kanitlamaktadir. Bu cizimler MS 2.-4. yuzyillardaki cesitli gemi tiplerini icerir:

• Ticaret gemileri (oneraria): Genis gomlek, tek veya cift direkli, kare yelkenli buyuk yuk gemileri. Bunlar tahil, sarap, zeytinyagi ve seramik tasimaciligi icin kullanilmistir.
• Savas gemileri (navis longa): Daha ince ve uzun, kurek dizilerinin goruldugu askeri gemiler.
• Balikci tekneleri: Kucuk olcekli, basit donanimin goruldugu yerel kiyi tekneleri.

Smyrna limani, Pagos Tepesi'nin bati eteginden kuzeye Izmir Korfezi'ne acilan konumuyla Bati Anadolu'nun en islek ticaret limanlarindan biriydi. Korfezin dogal korunakli yapisi, gemilerin guvenle demirlemesine olanak tanimistir. Roma Imparatorlugu'nun ikmal aginda Smyrna, Misir'dan gelen tahilin, Suriye'den gelen baharatin ve yerel Ege urunlerinin aktarma noktasi olarak islevini gormustur.

Agora, bu ticari faaliyetin sivil duzenlenme merkeziydi. Bazilika hem yargisal karar alma (ticari anlasmmazliklarin cozumu) hem de ticaret denetimi mekaniydi. Bati stoa kriptoportikosu ise depolama ve toptan ticaret alani olarak kullanilmis olmalidir.

Kaynakca ve Ileri Okuma

• Bagnall, R.S., Casagrande-Kim, R., Ersoy, A., Tanriver, C., Yolacan, B. Graffiti from the Basilica in the Agora of Smyrna (ISAW Monographs, NYU, 2016). Link
• Ersoy, A. vd. "Smyrna/Izmir Agora Kazi Raporlari." Izmir Buyuksehir Belediyesi / Kultur ve Turizm Bakanligi.
• Naumann, R. & Kantar, S. "Die Agora von Smyrna." Kleinasien und Byzanz, Berlin, 1943.
• Vikipedi -- Smyrna Agorasi
• Antik Smyrna -- smyrnaagorasi.com
• Visit Izmir -- Smyrna Agorasi
• Turkish Archaeological News -- Smyrna Agorasi
• Arkeonews -- 2500 yillik gemi grafitisi
• Daily Sabah -- Smyrna Agorasi tarihi ve mimari hazine
• GoExploreTurkey -- Smyrna Agorasi
• Turkish Museums -- Izmir Agora Orenyeri
• Izmir Il Kultur ve Turizm Mudurlugu -- Izmir Agorasi
• Hurriyet Daily News -- Gemi grafitisi Izmir'in onemli liman kenti oldugunu ortaya koyuyor
• World Archaeology -- Smyrna