Sardes (Sart) Antik Kenti – Salihli, Manisa
Sardes (Sardeis), Manisa ili Salihli ilçesine bağlı Sart Mahallesi yakınlarında, Hermus (Gediz) Ovası’nın doğu kesiminde, Bozdağ (Tmolos) Dağı eteklerinde yer alan bir antik kenttir. Günümüzde İzmir–Ankara karayolu boyunca iki yana yayılan kalıntılar, Lidya uygarlığının kalbi olan bu kentin, antikçağda hem iç Anadolu ile Ege kıyıları arasındaki geçişi hem de Hermus Vadisi’ni kontrol eden stratejik bir konuma sahip olduğunu gösterir.
(Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Sardes Antik Kenti ve Bin Tepeler Lidya Tümülüsleri
Manisa İl Kültür ve Turizm Md. – Sart (Sardes) Antik Kent
Kültür Portalı – Sardes Antik Kenti – Manisa)
Sardes, Anadolu’nun yerli kültürlerinden biri olan Lidyalıların başkenti ve bilinen tek gerçek kenti olarak kabul edilir. Kazı bulguları, yerleşimin kökenlerini MÖ 2. binyıla kadar götürmekle birlikte, kentin Lidya Krallığı’nın başkenti olarak parlak dönemini MÖ 7–6. yüzyıllar arasında, özellikle de zenginliğiyle ünlenen Kral Kroisos (Karun) zamanında yaşadığını göstermektedir. Antik kaynaklar, Sardes’i “dünyanın en güçlü yeri” olarak niteler; kentin adı, tarihte devlet güvencesi altında ilk metal sikkelerin basıldığı yer olmasıyla da özdeşleşmiştir.
(Kaynak: Kültür Varlıkları ve Müzeler Gn. Md. – Sardes Antik Kenti ve Bintepeler Lidya Tümülüsleri
Vikipedi – Sardis
Turkey Tour Organizer – Sardis Ancient City)
Lidya Krallığı’nın Persler tarafından yıkılmasının ardından Sardes, Pers satraplığı (Lidya satraplığı) merkezi, daha sonra Hellenistik, Roma ve Bizans dönemlerinde de önemli bir kent olarak varlığını sürdürmüştür. Kent, aynı zamanda Kral Yolu’nun (Sardes–Susa) batı ucunu oluşturarak Anadolu içlerinden Mezopotamya’ya uzanan ticaret ağının başlangıç noktası sayılır. Yakındaki Bin Tepeler Lidya Tümülüsleri, kenti çevreleyen geniş bir kraliyet ve soylu mezarlığı alanıdır; buradaki yüzlerce tümülüs, Lidya hanedanı ve aristokrasisinin görkemli gömü geleneğini yansıtır.
(Kaynak: UNESCO Dünya Mirası – Sardis and the Lydian Tumuli of Bin Tepe
Anadolu Arkeolojisi – Sardis Ancient City and Lydian Tumuli in Türkiye Added to UNESCO World Heritage List
T.C. Dışişleri Bakanlığı – Basın Açıklaması No:142, 12 Temmuz 2025)
Sardes’te yürütülen sistematik kazılar, 20. yüzyılın başlarında başlamış; Harvard Üniversitesi ve Cornell Üniversitesi iş birliğiyle geliştirilen “Archaeological Exploration of Sardis” projesi kapsamında günümüze kadar sürdürülmüştür. Kazılar, Lidya konutları, seramikleri, metal işçiliği ve erken para basımı ile ilgili buluntuların yanı sıra, Roma ve Bizans dönemlerine ait anıtsal mimariyi ortaya çıkarmıştır. Sardes ve Bintepeler Lidya Tümülüsleri, 2025 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi’ne alınarak küresel ölçekte korunması gereken alanlar arasında tescillenmiştir.
(Kaynak: Archaeological Exploration of Sardis – Resmî Site
UNESCO – Sardis and the Lydian Tumuli of Bin Tepe
Hürriyet Daily News – Sardis, Lydian tumuli included in UNESCO World Heritage List)
Bugün Sardes’te görülebilen başlıca yapılar şunlardır:
- Gymnasium–Hamam Kompleksi: Roma dönemine ait, geniş avlulu ve sütunlu anıtsal bir eğitim–spor–banyo yapısı; ön cephesi görkemli yeniden ayağa kaldırma (anastylose) çalışmalarıyla dikkat çeker.
- Sardes Sinagogu: Hamam–gymnasion kompleksine bitişik, MS 3–6. yüzyıllar arasına tarihlenen görkemli sinagog, geç antik dönemde Anadolu’daki en büyük ve en zengin Yahudi ibadet mekânlarından biri olarak kabul edilir; mozaikler ve yazıtlarla süslüdür.
- Artemis Tapınağı: Kente birkaç kilometre uzaklıkta, Hermus Ovası’na bakan bir teras üzerinde yer alan büyük tapınak; ilk kez Lidya Kralı Kroisos tarafından Ana Tanrıça’ya adanan bir kült yapısı olarak başlatılmış, daha sonra Hellenistik ve Roma dönemlerinde dev bir dipteros tapınağa dönüştürülmüştür.
- Byzantion surları, kiliseler, dükkân sıraları, agoralar ve çeşitli konut alanları, kentin çok katmanlı tarihini yansıtır.
(Kaynak: Archaeological Exploration of Sardis – Monuments
Sardis Expedition – The Synagogue
Türkiye’nin Tarihi Eserleri – Sart – Artemis Tapınağı)