Midas Aniti

Kisa Ozet: Yerel halkin Yazilkaya ("Yazitli Kaya") olarak adlandirdigi Midas Aniti, antik Frig uygarligindan gunumuze ulasan en buyuk ve en gorkemli dini anittir. Eskisehir'in Han ilcesinde, 1.300 metreyi asan yukseltideki bir plato uzerinde doguya bakan bu devasa kaya oyma cephe; 17 metre yukseklige ve 16,5 metre genislige sahiptir, MO 7. yuzyilin ilk yarisina tarihlenir ve Ana Tanrica Matar Kubileya'nin (daha sonra Kibele olarak bilinen) tapinamasina adanmis baslica acik hava kutsal alani olarak hizmet vermistir. Anitin populer adi, cephedeki "Midai" sozcugunu iceren bir Eski Frigce yazittan gelir -- bir zamanlar efsanevi Kral Midas'a atifta bulundugu dusunulen bu sozcugun aslinda tanricanin bir sifati oldugu bugun anlasilmistir. Ilk kez 1800 yilinda William Martin Leake tarafindan belgelenen Midas Aniti, kademeli sunaklar, kaya oyma tuneller, sarniclar, ek cepheler, oda mezarlar ve tahkimli bir yerlesimden olusan Midas Sehri (Midas Kenti) adli genis bir arkeolojik kompleksin merkezidir. Alan ayni zamanda 506 km'lik Frig Yolu uzun mesafe yuruyus rotasinin baslica destinasyonlarindan biridir.

1. Midas Aniti Neden Onemli?
2. Cografya ve Dogal Ortam
3. Tarihsel Surec
4. Anitin Ayrintili Incelemesi
5. Midas Sehri: Genis Kompleks
6. Frig Yolu
7. Arkeolojik Calismalar
8. Ziyaretci Bilgileri
9. Sikca Sorulan Sorular
10. Kaynakca ve Ileri Okuma

Midas Aniti Neden Onemli?

1. Var Olan En Buyuk Frig Kaya Oyma Cephesi. 17 metre yuksekligi ve 16,5 metre genisligiyle Midas Aniti, bilinen tum diger Frig kult cephelerini golgesiz birakmaktadir. Frig anitsal sanatinin ve kutsal mimarisinin en ustun basarisini temsil eder -- canli kayadan oyulmus bir Frig katedrali dengi.

2. Frig Kralliginin Dini Kalbi. Gordion siyasi baskent olarak hizmet ederken, Midas Sehri (Yazilkaya) kralligin en erken gunlerinden itibaren en onemli dini merkeziydi. Bu platodaki kult anitlari, sunaklar ve kutsal altyapi yogunlugu Frig dunyasinda esssizdir.

3. Frig Dinini Anlamanin Anahtari. Anitin yazitlari, ikonografisi ve mimari bicimi, daha sonra Yunan ve Roma dunyalarinda en yaygin tapinilan tanricalardan biri haline gelecek olan Matar Kubileya (Kibele) tapinmasini yeniden kurgulamak icin baslica kaynaklardandir. Kibele ibadetinin Frigya'dan Roma'ya yayilmasi, antik dini yayilmanin buyuk hikayelerinden biridir.

4. Olaganustu Geometrik Sanat. Cephe, Gordion kazilariyla kanitlanan cagdas Frig ahsap mimarisinin dekoratif pismis toprak cinilerini yeniden ureten karmasik geometrik motiflerle kaplidir. Dayaniksiz suslemenin kalici tasa bu "cevirisi", aksi takdirde tamamen kaybolacak olan Frig tasarim estetigi kaydini korumustur.

5. Aktif Bir Arkeolojik Arastirma Alani. William Martin Leake'in 1800'deki ilk belgelemesinden Albert Gabriel'in oncu kazilarina (1937--1939), Fransiz Arkeoloji Enstitusu kampanyalarina ve guncel Turk kazilarina dek, anit ve cevresi Frig uygarligi hakkinda yeni bulgular uretmeye devam etmektedir.

6. Frig Vadisi'ne Gecis Kapisi. Midas Aniti, MO 8. yuzyildan Bizans donemine uzanan duizinelerce kaya oyma anit, yerlesim ve mezarla noktalanmis genis Frig Vadisi'ne en erisilebilir ve gorsel olarak en etkileyici giris noktasi olarak hizmet etmektedir.

Cografya ve Dogal Ortam

Midas Aniti ve Midas Sehri, Eskisehir Ili Han Ilcesi'ne bagli Yazilkaya koyundeki (Hattusa yakinindaki ayni isimli Hitit alaniyla karistirilmamalidir) belirgin bir yuksek plato uzerinde yer alir. Plato, deniz seviyesinden 1.300 metreyi asan yukseklikte, cevre arazinin yaklasik 70 metre ustune yukselerek genis mesafelerden gorulebilen dogal bir akropol olusturur.

Jeolojik temel, milyonlarca yil once meydana gelen antik puskurmelerin konsolide olmus kulu olan volkanik tuftur -- tum Frig Vadisi peyzajini ve unlu Kapadokya peri bacalarini karakterize eden ayni malzeme. Tuf, taze aciga ciktiginda yumusakdir ve demir aletlerle oyulabilir; ancak hava ve neme maruz kalarak zamanla onemli olcude sertlesir (kabuk sertlesmesi adlanan bir surec). Bu benzersiz ozellik, onu anitsal cepheler ve karmasik yeralti mekanlari yaratmak icin ideal kilmistir -- ve Friglerin bagimsiz tapinaklar insa etmek yerine neden kutsal mimarilerini dogrudan peyzajdan oymayi sectiklerini aciklamaktadir.

Platonun konumu stratejik acidan onemlidir: tum yonlerde cevre vadiler ve yaklasim guzergahlari uzerinde genis bir gorus alani sunarak hem dogal savunma pozisyonu hem de dini mimari icin gorsel olarak etkileyici bir ortam saglar. Anitin doguya bakan yonelimi neredeyse kesinlikle bilincliydi; safak isigini yakalayarak Frig dinindeki gunes sembolizmiyle baglanti kuruyordu.

Iklim yuksek irtifa karasal stepidir: yazlar sicak (25--30 C) ancak geceler Temmuz'da bile serin olabilir; kislar kar ve buzla soguktur. Plato yil boyunca ruzgara aciktir. Gec ilkbahar (Mayis--Haziran) ve erken sonbahar (Eylul--Ekim) kesif ve fotografcilik icin en iyi kosullari sunar.

Tarihsel Surec

Frig Kralligi: Dini Baskent (MO 9.--7. Yuzyil)

Frigler, Hitit Imparatorlugu'nun cokusunden (MO 1200 dolaylari) sonra Trakya'dan goc ederek Sakarya (Sangarios) Nehri cevresindeki bolgeye yerlesmis ve orta-bati Anadolu'da kralliklarini kurmustur. Siyasi baskentleri, Kral Midas ve Gordion Dugumu efsanesiyle unlu Gordion (modern Polatli yakini) idi. Ancak Frig devletinin en basindan itibaren Yazilkaya'daki yayla platosu baslica dini merkez -- Frig dunyasinin Delfi'si -- olarak islev gormistur.

Frigler, bas tanricalari Ana Tanrica Matar Kubileya'nin daglarin canli kayasi icinde yasadigina inaniyordu. Yunanlilarin yaptigi gibi bagimsiz tapinaklar insa etmek yerine, tanricanin tapinalarinin ibadetini kabul etmek uzere ortaya cikabilecegi sembolik tapinak cepheleri -- kapilar -- yaratmak icin kayalik yuzlere anitsal cepheler oydular. Bu cepheler, sunu ve libasyon icin kademeli kaya oyma sunaklarla birlikte Frig dini pratiginin cekirdegini olusturuyordu.

MO 7. yuzyilin ilk yarisina tarihlenen Midas Aniti, bu kutsal cephelerin en gorkemlisiydi. Insasi onemli kaynaklar -- usta tas ustalari, iskele, demir aletler -- gerektiriyordu; bu durum kraliyet himayesini ve krallik capinda dini onemi gostermektedir.

"Midas" Yaziti: Ad ve Tartisma

Anitin populer adi, cephenin sol ust kismindaki "Midai" sozcugunu ve Ates adli bir figuru (muhtemelen rahip veya adayan) iceren bir Eski Frigce yazittan gelmektedir. Ilk donem bilim insanlari "Midai"yi efsanevi Kral Midas'a atif olarak yorumladi. Ancak modern epigrafi sunlari kanitlamistir:

• "Midai" kisi adi degil, Ana Tanrica Matar'in bir sifati veya lakabidir -- tam okuma "Matar Midai" (Ana Midai)
• Anittaki diger yazitlar acikca "Matar" (Ana) sozcugunu icererek tanricaya adanisi dogrulamaktadir
• Anit kesinlikle bir kult cephesidir, mezar degil -- sigb nis bir gomu odasi olarak kullanilamazdi
• Kral Midas ile iliskilendirme, tarihsel olarak cagristirici olsa da, populer literaturde dikkate deger bicimde kalici olan bir bilimsel hatadir

Kimmer Istilasi ve Sonrasi (MO 696--650)

MO 696--695 yillarindaki yikici Kimmer istilasi, Frig kralliginin siyasi bagimsizligini yok etti. Antik kaynaklara gore (Strabon, Eusebios) Kral Midas, esir dusmektense -- rivayete gore boga kani icerek -- intihar etti. Ancak Frig kulturu ve dini, birbirini izleyen Lidya ve Pers egemenligi altinda varligini surdurmistur. Yazilkaya'daki kult anitlari tahrip edilmedi; Lidya donemi (MO 680--546) ve muhtemelen erken Pers donemi boyunca kutsal alanlar olarak islevlerini surduererek siyasi cokus sonrasinda bile Frig dini geleneginin dayanikliligini gosterdiler.

Helenistik ve Roma Donemleri (MO 334 -- MS 4. Yuzyil)

Buyuk Iskender'in fethinden sonra Frig ic bolgeleri Seleukos, Galat ve nihayetinde Roma denetimine gecti. Bu donemlerde yeni kaya oyma kult cephelerinin aktif uretimi durdu; ancak mevcut anitlar muhtemelen bir tur saygi gormeye devam etti. Kibele (Matar'in Helenlestirilmis ve Romalilastirilmis versiyonu) ibadeti Akdeniz dunyasinda dramatik bicimde yayilarak nihayetinde Roma Imparatorlugu'nun resmi kultlerinden biri oldu -- orta Anadolu'daki dag kaya cephelerinden Roma'daki tapinaklara dikkate deger bir yolculuk.

Antikite Sonrasi ve Yeniden Kesfif

Midas Aniti'nin dini onemi ortacagda unutuldu. Yerel halk platonun magara ve sarniclarini depolama ve barinma icin kullanmaya devam etti; ancak Frig yazitlari artik anlasilamiyordu. Anitin modern yeniden kesffi 1800 yilinda, Ingiliz gezgin William Martin Leake'in alani belgeleyen ilk Batili bilim insani olmasiyla basladi. 1834'te Fransiz mimar Charles Texier, daha ayrintili ve dogru gravurler ureterek aniti daha genis bir Avrupa kitlesine tanitti.

Anitin Ayrintili Incelemesi

Genel Bicim ve Boyutlar

Midas Aniti, Yazilkaya platosundaki ic kale kayasinin doguya bakan ucurumuna oyulmustur:

• Yukseklik: 17 metre -- yaklasik bes katli bir bina yuksekligi
• Genislik: 16,5 metre
• Yonelim: Doguya bakan, sabah gunesini yakalayan -- muhtemelen Frig dinindeki gunes sembolizmiyle baglantili ve cephenin safakta gorsel etkisini en ust duzeye cikarmak icin tasarlanmis bilinisli bir tercih

Cephe, alinlikli tapinak cephesi bicimini alir -- yani ustunde ucgen alinlikli catili bir yapinin girisini taklit eder. Bu tamamen sembolik bir mimari formdur: cephenin arkasinda gercek bir yapi yoktur, yalnizca kayaligin yekpare kayasi vardir.

Merkezi Nis

Cephenin merkezinde, zemin seviyesinde, kayaya oyulmus yaklasik 1,65 metre yuksekliginde ve yaklasik 30 cm derinliginde sig bir dikdortgen nis bulunur. Bu nis bir kapi degildi; bunun yerine dini torenler sirasinda Ana Tanrica Matar'in kult heykeli veya imgesinin yerlestirildigi kutsal bir girinti olan "idol nisi" olarak islev goruyordu.

Nis girisi, oyma taklit menteseler, paneller ve donanim dahil bir cift ahsap kapiyi andracak bicimde cercevenmiistir. Bu mimari trompe-l'oeil, nisin tanricanin kaya icindeki ilahi konutuna acilan bir gecit oldugu sembolik kurgusunu pekistirmistir.

Geometrik Susleme

Midas Aniti'nin gorsel olarak en carpici yonu, cephenin neredeyse tamamini yogun, dokuma benzeri bir duzende kaplayan zengin geometrik yuzey suslemelidir:

• Cok sayida varyasyon ve olcekte meandr (Yunan anahtari desenleri)
• Tekrarlayan yzgaralarda dizilmis baklava ve elmas desenleri
• Dokumus tekstilleri veya islemeli kumaslari andiran karmasik gorsel alan yaratan birbirine gecen geometrik tasarimlar
• Cepheyi her biri farkli geometrik motiflerle dolu panellere bolen dogrusal cerceveler

Bilim insanlari bu desenlerin Gordion kazilariyla dogrulanan cagdas Frig saraylarinin dekoratif pismis toprak kaplama cinilerini yeniden urettigine inanmaktadir. Midas Aniti, aksi takdirde dayaniksiz malzemelerle uygulanan bir susleme geleneginin kalici tas kaydi -- bir Frig tasarim Rosetta Tasi -- olarak hizmet etmektedir.

Alinlik ve Akroterler

Cephenin ustundeki ucgen alinlik, oyma akroterlerle (tepe ve koselerdeki sus finiyalleri) taclandirilmistir. Bu ogeler tapinak cephesi yaniilsamasini tamamlar ve anitin en iyi korunmus ozellikleri arasindadir.

Yazitlar

Anit uzerinde birden fazla Eski Frigce yazit oyulmustur:

• Sol ustteki unlu "Midai" yaziti ve adayan Ates'ten soz eder
• Dini adanisi dogrulayan "Matar" (Ana) sozcugunu iceren cesitli diger yazitlar
• Frig dili uzmani epigrafistler tarafindan hala incelenmekte olan ek kisa metinler

Yazitlar, Fenike yazsindan turetilen (Yunan alfabesi gibi) ve soldan saga okunan Frig alfabesiyle yazilmiistir. Frigce, Hint-Avrupa ailesine ait olmakla birlikte birrcok cozumlenmemis kelime ve dilbilgisi sorusu iceren yalnizca kismen cozulmus bir dil olarak kalmaktadir.

Midas Sehri: Genis Kompleks

Midas Aniti, Yazilkaya platosunun tamamini ve cevre kayaliklari kaplayan Midas Sehri (Midas Kenti) olarak bilinen daha genis bir arkeolojik alanin merkezidir.

Kademeli Sunaklar

Plato uzerindeki en onemli yapilar arasinda kayaya oyulmus anitsal kademeli sunaklar yer alir. Bu cok katli platformlar, Ana Tanrica onuruna sunu yapma ve rituel yonetme amacila kullaniliyordu. Kaya oyma insaalari kalicilik sagladi -- bu sunaklar 2.700 yili askin suredir neredeyse bozulmadan hayatta kalmistir.

Ek Kaya Oyma Cepheler

Midas Aniti'nin yakin cevresinde bircok ek kaya oyma cephe bulunmaktadir:

• Daha basit suslemeye sahip kucuk kult cepheleri
• Frig tas ustalarinin oyma tekniklerini kanitlayan tamamlanmamiis cepheler -- insa kilavuzunu esasen koruyan kaba bloklamadan bitmiis ayrintiya kadar is sirasini ortaya koyarlar
• Frig kaya oyma mimarisinin birkac yuzyil boyunca evrimini izlemeye olanak taniyan farkli stilistik donemlere ait cepheler

Kaya Oyma Tuneller

Plato, tonozlarla ortulu iki buyuk kaya oyma tunel barindirmaktadir. Bu tuneller, kompleksin farkli alanlarina erisim sagliyordu ve dini alaayllar ya da kutsal peyzaj boyunca rituel hareket icin rol oynamsiz olabilirdi.

Sarniclar ve Su Yonetimi

Guneybatidaki alt terasta, yagmur suyunu toplamak ve depolamak icin kayaya buyuk sarniclar oyulmustur. Yari kurak yayla ortaminda su yonetimi, hem yerlesik nufus hem de dini merkezi ziyaret eden hacilari sustdurmek icin kritik onemdeydi.

Oda Mezarlar

Yerlesimi cevreleyen dik volkanik kayaliklar, kayaya oyulmus cok sayida oda mezar barindirmaktadir. Bazilari kult cephelerini minyaturde yankilayan islemeli oyma cephelere sahip bu gomu odalari, Frig'den Roma donemine uzanan tarihlerle platodaki uzun yerlesim surekliiliginin kanitini sunar.

Tahkimli Yerlesim

Dini islevinin otesinde Midas Sehri ayni zamanda bir tahkimli yerlesimdi. Platonun dogal savunulabilirligi kaya oyma savunma yapilariyla guclendirilmis olup magara, tunel ve sarniclar kusatma donemlerinde bir nufusu surdurebilirdi. Bu ikili dini-askeri islev, Demir Cagi Anadolu platosunun dalgali siyasi kosullarini yansitan Frig yayla merkezlerinin karakteristik ozelligidir.

Frig Yolu

Frig Yolu (Frig Yolu), Afyonkarahisar, Eskisehir ve Kutahya illeri boyunca Frig arkeolojik alanlarini birlestiren 506 km'lik uzun mesafe yuruyus rotasidir. Midas Sehri/Yazilkaya rotanin baslica destinasyonlarindan ve one cikan noktalarindan biridir.

Rota, volkanik tuf olusumlari, dalgalanan step, cam ormanlari ve geleneksel Anadolu koyleri arasindaki dikkat cekici bir peyzajdan gecer ve su alanlari birlestirir:

• Midas Sehri (Yazilkaya) -- en gorkemli Frig kult merkezi
• Aslankaya (Aslan Kayasi) -- Doger yakininda aslan oymali bir anit
• Ayazini -- kapsamli kaya yerlesimi ve Bizans kilise kompleksi
• Cok sayida kucuk kaya oyma cephe, mezar ve yerlesim

Frig Dini ve Matar Kubileya Kultu

Matar (Ana Tanrica) Inanci

Frig dininin merkezinde Matar ("Ana") ya da tam adiyla Matar Kubileya ("Dagin Anasi") yer aliyordu. Bu tanrica:

• Daglarin ve vahsi doganing efendisi olarak tapiniliyordu
• Genellikle iki yaninda aslan veya sahin ile tasvir edilirdi
• Bereket, korunma ve dogal duzenin devamini saglayan guc olarak gorulurdu
• Tapinak icinde degil, acik havada kaya cepheleri onunde tapinilirdi

Kult Pratiği

Midas Aniti onundeki rituel pratigin unsurlari:

• Kademeli sunaklarda libasyon (sivi sunusu -- sarap, bal, sut veya su)
• Kucukbas hayvan kan kurbanlari -- koyun ve keci
• Muzikli torenler -- Frig dininde davul (tympanon) ve flut (aulos) kritik rituel araclari olarak kullanilirdi
• Tanricanin kaya icindeki ilahi konutuna seslenme -- nis, tanricanin "kapisi" olarak yorumlanirdi
• Gece torenleri -- Kibele kultunun Yunan ve Roma versiyonlarinda korunan gece ayin geleneginin Frig kokenleri

Kibele'ye Donusum

Matar Kubileya'nin Yunan dunyasina yayilma sureci:

• MO 7.-6. yuzyil: Yunan kolonistler ve tuccarlari Frigya ile temas kurarak tanricayi tanidi
• MO 6. yuzyil: Yunan kentlerinde ilk Kibele tapinakları ortaya cikti (Atina, Korint)
• MO 5. yuzyil: Atina Agorasi'nda Metroon (Ana Tanrica Tapinagi) insa edildi -- Frig kaynagli bir kultu benimsemenin acikcabir kaniti
• MO 204: Roma Senatosu, Hannibal'a karsi savasta ilahi yardim almak icin Pessinus'taki (Frigya) Kibele kult tasini resmi olarak Roma'ya getirtti
• MS 1.-4. yuzyil: Kibele (Magna Mater) Roma Imparatorlugu'nun en yaygin tapinilan tanricalarindan biri haline geldi

Midas Aniti, bu 1.000 yillik kulturel yolculugun baslangiç noktasini temsil eder.

Gordion ile Karsilastirmali Perspektif

Frig uygarligi iki kutuplu bir yapiyla anlasilmalidir: siyasi baskent Gordion ve dini baskent Midas Sehri (Yazilkaya).

Gordion'daki Buyuk Tumulus (MM Tumulus, yukseklik 53 m, cap 300 m), MO 740 dolaylarina tarihlenir ve muhtemelen Midas'in babasi Kral Gordios'a aittir. Icerisindeki ahsap gomu odasi, dunyanin en eski ahsap yapilarindan biri olup MO 740 +/- 10 yilina tarihlendirilmistir (dendrokronoloji). Tumulus icindeki ahsap mobilyalar uzerindeki geometrik susleme, Midas Aniti'ndeki kaya oymalarla ayni estetik dili paylasmaktadir -- Frig sanatinin birliginin kaniti.

Frig Alfabesi ve Yazit Detaylari

Alfabe Sistemi

Frig alfabesi, MO 8. yuzyilda Fenike yazisi temelinde gelistirilmistir -- Yunan alfabesiyle hemen hemen ayni donemde ve ayni kaynaktan turetilmistir. 20-22 harf iceren alfabe soldan saga yaziliyordu.

Midas Aniti'ndeki Yazitlarin Icerik Analizi

Ana yazit (sol ust) su ogeleri icerir:

• "ATES" -- muhtemelen adayanin veya rahibin adi
• "ARKIAEVAIS" -- tartismali bir terim, muhtemelen "bas rahip" veya "yapiyi yapan"
• "MIDAI" -- tanricanin sifati (eskiden Kral Midas sanilan)
• "MATAR" -- "Ana" (tanrica icin)
• "AKENANOGAVOS" -- belirsiz anlamli bir unvan veya fiil formu

Bu yazitlar, Frig dilinin cozulmesinde anahtar belge niteligi tasir. Brent Claude Brixhe ve Michel Lejeune gibi dilbilimciler, bu yazitlar uzerinden Frig dilbilgisini yeniden kurmaya calismistir.

Paleografik Ozellikler

• Harfler yaklasik 8-12 cm yuksekliginde oyulmustur
• Oyma derinligi 0,5-1,5 cm arasinda degismektedir
• Yazit alani duzgun bir kaya yuzeyine cilalanarak hazirlanmistir
• Bazi harflerin bicimleri, yaziti MO 7. yuzyilin ilk yarisina tarihleyen paleografik kriterlerdir

Arkeolojik Calismalar

William Martin Leake (1800)

Ingiliz gezgin William Martin Leake, Midas Aniti'ni belgeleyen ilk Batili bilim insaniydi. 1800 yilinda Anadolu gezisi sirasinda platoya gelen Leake, oyma cepheyi ve yazitlari kaydederek on bir cizim yapti.

Charles Texier (1834)

Fransiz mimar ve kasif Charles Texier, 1834'te alani ziyaret ederek Leake'in ilk taslagindan cok daha dogru olan ayrintili gravurler uretti. Texier'in yayini aniti genis bir kitleye tanitti.

Albert Gabriel (1937--1939)

Sanat tarihci Albert Gabriel, Yazilkaya'da ilk sistematik arkeolojik kazilari 1937--1939'da gerceklestirerek alanin anlasilmasi icin bilimsel temeli olusturdu. Gabriel'in kampanyalari platonun arkeolojik ozelliklerinin tum kapsamini belgeledi.

Fransiz Arkeoloji Enstitusu Kampanyalari

Fransiz Arkeoloji Enstitusu, Ikinci Dunya Savasi'ndan hemen once ve sonra Midas Sehri'nde kazi kampanyalari yuruttu. Bu kampanyalar tuneller, sarniclar ve ek cepheler dahil platonun yerlesim arkeolojisinin buyuk bolumunu ortaya cikararak bilim insanlarinin bugun hala kullandigi Frig kaya oyma mimarisinin temel tipolojisini kurdu.

Eskisehir Muzesi Kazilari (1990'lar)

1990'larda Eskisehir Muzesi, alanda daha fazla arkeolojik arastirma yoneterek daha once kesfedilmemis alanlara odaklandi ve yerlesimin kronolojisi ile gelisimine yeni veriler katti.

Devam Eden Arastirmalar

Midas Aniti ve Midas Sehri aktif arkeolojik arastirma alanlari olmaya devam etmektedir. Turk ve uluslararasi bilim insanlari yazitlari (ozellikle Frigce cozumleme ilerledikce), mimari tipolojiyi ve yerlesim tarihini incelemeye devam etmektedir. Alan ayni zamanda tuf malzemenin kirilganligi ve artan ziyaretci sayilari goz onune alindiginda miras yonetimi ve koruma tartismalarinin da odagindadir.

Frig Vadisi'ndeki Diger Onemli Anitlar

Midas Sehri, genis Frig Vadisi'ndeki duizinelerce anitin yalnizca en buyugudur. Diger onemli kaya oyma anitlar:

Aslankaya (Aslan Kayasi)

Doger (Afyonkarahisar) yakinlarinda bulunan bu kult cephesinde, nisin iki yaninda kabartma aslan cifti yer alir. Aslanlar, Matar'in kutsal hayvanlari olarak tanricanin koruyuculugunu simgeler. Cephe yaklasik 10 metre yuksekligindedir ve Midas Aniti'nden sonra en buyuk ikinci Frig kaya oymasi olarak kabul edilir.

Arslantash

Afyonkarahisar ili sinirlarinda yer alan bu anit, adini ustundeki aslan kabartmalarindan alir. Daha kucuk olcekli ancak iyi korunmus geometrik suslemeye sahiptir.

Maltash

Ihsaniye (Afyonkarahisar) yakinlarindaki bu cephe, tamamlanmamis haliyle Frig tas ustalarinin calisma yontemlerini gosteren onemli bir "yari mamul" ornektir. Uzerrinde kaba blok hazirligi gorulebilir.

Bahsayish

Bahsayis koyundeki (Afyonkarahisar) kucuk olcekli cephe, daha mutevazi bir topluluk tarafindan yapildigini gosteren basit geometrik motiflerle donatilmistir.

Kumbet Aniti

Kumbet koyu yakinindaki bu yarim daire seklindeki kaya oyma yapisi, Frig kaya mimarisinde ender gorulen bir plan tipini temsil eder.

Bu anitlarin butunu, Frig dunyasinda kaya oyma kult mimarisinin ne kadar yaygin ve sistematik oldugunu gosterir; Midas Aniti, bu gelenegin en gorkemli ornegi olarak zirvede yer almaktadir.

Ziyaretci Bilgileri

Ulasim

• Eskisehir'den Ozel Aracla: Guneybati yonunde Afyon karayoluna girin ve Han ilcesine sapin. Han'dan Yazilkaya koyune yonelik isaretleri takip edin (Eskisehir'den toplam yaklasik 70 km, 1--1,5 saat). Son yaklasim yeterli isaretlemeyle asfalt yol uzerindendir.
• Afyonkarahisar'dan: Eskisehir yonune kuzeye gidip Han/Yazilkaya sapagindan donun (yaklasik 90 km, 1,5 saat).
• Ankara'dan: Yaklasik 280 km, Polatli ve Eskisehir uzerinden yaklasik 3,5 saat. Kapsamli bir Frig deneyimi icin Gordion (Polatli yakini, Frig siyasi baskenti) ziyaretiyle birlestirmeyi dusunun.
• Toplu Tasimayla: Eskisehir'den Han'a minibusler kalkar; Han'dan yerel ulasim veya taksiyle Yazilkaya koyune erisilir. Sefer sikligi sinirlidir; yerel olarak tarifeleriddogrulayin.

En Iyi Ziyaret Zamani

• Gec Ilkbahar (Mayis--Haziran) ve Erken Sonbahar (Eylul--Ekim) en iyi kosullari sunar: sicak gunler, serin aksamlar ve fotografcilik icin ideal berrak gokyuzu. Mayis'taki step kir cicekleri volkanik peyzaja renk katar.
• Yaz sicak ancak yonetilebilirdir; yukseklik ovadaki sehirlere kiyasla sicakligi yumusatir.
• Kis kar ve buz getirebilir, plato patikalarini kaygan ve potansiyel olarak tehlikeli hale getirebilir. Ancak anit kis gokyuzune karsi carpici gorunur.

Gereken Sure

• Minimum: Midas Aniti'nin kendisi arti platonun ana ozelliklerinin hizli bir turu icin 1,5--2 saat.
• Onerilen: Kademeli sunaklar, tuneller, sarniclar, oda mezarlar ve tahkimli yerlesim cevresi dahil Midas Sehri kompleksinin tamamini kesfetmek icin 3--4 saat.
• Tam Gun: Kapsamli bir Frig uygarligi turu icin diger Frig Vadisi alanlariyla (Aslankaya, Ayazini, Doger) birlestirin.

Pratik Ipuclari

• Alanda kucuk bir otopark, bazi bilgilendirme tabelalarini ve mevsimsel saticilar dahil temel ziyaretci tesisleri bulunmaktadir. Mutevazi bir giris ucreti alinabilir (yerel olarak kontrol edin).
• Saglam yuruyus ayakkabisi sarttir -- platoda engebeli kaya yuzeyleri, tasa oyulmus basamaklar ve ucurum kenarlari yakininda dik dususler bulunur.
• Su, gunes kremi ve sapka getirin -- acik platoda golge sinirlidir ve tuf kayasi isiya yansitir.
• Anit doguya bakar ve cephenin geometrik ayrintillarini gunesin aydinlattigi sabah isiginda en iyi fotograflanir; yukselen gunes oyma dekorasyonu vurgulayan dramatik golge desenleri yaratir.
• Eskisehir Midas Yazilkaya Oren Yeri, T.C. Kultur Bakanligi tarafindan resmi olarak muze-oren yeri olarak tescillidir.
• Platonun uzerinde oturup panoramik manzarayi ozumsemek icin zaman ayirin -- dalgalanan stepi, volkanik cikintilari ve ucu bucagi olmayan gokyuzuyle ortam, anitlarin kendisi kadar onemlidir.
• Kaya oyma tunelleri kesfetmek icin el feneri getirin; iclerisizkaranlk olabilir.

Sikca Sorulan Sorular

Bu Kral Midas'in mezari mi?

Hayir. Populer adina ragmen Midas Aniti kesinlikle bir mezar degildir. Ana Tanrica Matar'i (Kibele) onurlandirmak icin kayaya oyulmus bir kult cephesi -- sembolik bir tapinak cephesidir. Merkezi nis bir gomu icin fazla sigdir (yaklasik 30 cm derinliginde) ve bir lahit degil kult imgesi barindirmak uzere tasarlanmistir. Yazittaki "Midas" adinin efsanevi krala degil, tanricanin bir sifati oldugu artik anlasilmistir. Kral Midas'in gercek gomu yeri, Gordion'da ise, 1957'de kazilan Buyuk Tumulus ile temsil edilir.

Bu Yazilkaya ile Hitit Yazilkayasi arasindaki fark nedir?

"Yazilkaya" (Yazitli Kaya) adi, Turkiye'de tamamen farkli iki arkeolojik alan icin kullanilmaktadir. Eskisehir yakinindaki bu alan, MO 7. yuzyila tarihlenen bir Frig anitidir. Diger, daha yaygin bilinen Yazilkaya ise Hattusa (Bogazkoy/Corum) yakininda MO 13. yuzyila tarihlenen ve Hitit tanrilarinin alay halinde kabartma heykellerini iceren bir Hitit acik hava tapinagidir. Ikisi arasinda yaklasik 300 km ve 600 yil fark bulunur ve tamamen farkli uygarlik ve dini gelenekleri temsil ederler.

Bu kadar buyuk bir cephe nasil oyuldu?

Frig tas ustalari yukaridan asagiya dogru calisarak iskele (muhtemelen kayalik yuzde hala gorulebilen yuvalara sabitlenen ahsap platformlar) kullanmistir. Yumusak volkanik tuf, taze aciga ciktiginda demir keskiler ve kazmalarla islenebiliyordu. Alandaki tamamlanmamis cepheler oyma sirasini ortaya koymaktadir: once genel bicim kaba olarak bloklanmis; ardindan geometrik susleme yukaridan asagiya eklenmis; son olarak merkezi nis ve cercevclemesi tamamlanmistir.

Kibele/Matar kimdir?

Matar Kubileya (Dagin Anasi), Frig dininin bas tanricasiydi -- doga, bereket, daglar ve vahsi hayvanlarla iliskili guclu bir ana tanrica. Yunallilar onu Kibele, Romalilar ise Magna Mater (Buyuk Ana) olarak benimsedi. Ibadeti Frigya'dan Akdeniz'e yayildi ve MO 204'te kultuyle iliskili kutsal bir gobektasi resmi olarak Roma'ya getirildi. Roma Imparatorlugu'nun en yaygin tapinilan tanricalarindan biri oldu.

Magara ve tunellere girilebilir mi?

Platodaki iki buyuk kaya oyma tunel genellikle ziyaretcilere aciktir; ancak iclerisiz karanlk olabilir (el feneri getirin). Bazi oda mezarlar ve kucuk magalralar da aciktir. Herhangi bir yeralti mekaninda dikkatli olun -- yuzeyler engebeli, tavanlar yer yer alcak olabilir ve korkuluk veya yapay aydinlatma bulunmamaktadir.

Midas Sehri Frig Yolu yuruyus rotasina bagli mi?

Evet, Midas Sehri/Yazilkaya, 506 km'lik Frig Yolu uzun mesafe yuruyus rotasinin baslica destinasyonlarindan biridir. Guzergah, Afyonkarahisar, Eskisehir ve Kutahya illeri boyunca Frig alanlarini birlestirir ve bolumlier halinde yurunebilir.

Bu ziyareti neyle birlestirmeliyim?

Kapsamli bir Frig deneyimi icin Midas Sehri'ni su alanlarla birlestirin:

• Aslankaya (Aslan Kayasi aniti, Doger yakini, Afyonkarahisar)
• Ayazini (kaya yerlesimi ve Bizans kiliseleri, Ihsaniye, Afyonkarahisar)
• Gordion (Frig siyasi baskenti, Polatli yakini, Ankara) -- daha uzakta ancak Frig uygarliginin eksiksiz anlasilmasi icin vazgecilmez; Kral Midas'in Buyuk Tumulus'u ve Gordion Muzesi'ni icerir
• Eskisehir sehri -- mukemmel muzeleri, Porsuk Nehri gezinti yolu ve Odunpazari tarihi bolgesiyle canli bir universite kenti

Alan hareket kisitliligi olan ziyaretciler icin erisilebilir mi?

Plato arazisi engebeli, kayalik olup oyma tas basamaklarin tirmanmasini gerektirir. Midas Aniti'nin kendisi tabanindaki nispeten duz bir alandan gorulebilinir; ancak daha genis Midas Sehri kompleksini kesfetmek orta duzey fiziksel uygunluk ve emin ayaklar gerektirir. Alan tekerlekli sandalye erisimine uygun degildir.

Kaynakca ve Ileri Okuma

• Yazilkaya, Eskisehir -- Vikipedi
• Yazilkaya (Midas Sehri) -- Livius
• Yazilkaya -- Midas Aniti -- Turkish Archaeological News
• Midas Sehri -- Phrygian Monuments Project
• Eskisehir Midas Yazilkaya Oren Yeri -- Turk Muzeleri
• Gizemli Midas Sehri -- Ancient Origins
• Anadolu'nun Gizli Mucevherleri: Yazilkaya -- Daily Sabah
• Midas Sehri -- Kultur Envanteri
• Wow Cappadocia -- Yazilkaya Midas Aniti
• The Mind Circle -- Yazilkaya Frig Aniti