Świątynia Augusta i Romy

Krótkie podsumowanie: Świątynia Augusta i Romy (Monumentum Ancyranum) w Ankarze to rzymska świątynia zbudowana około 25–20 p.n.e. ku czci cesarza Augusta i bogini Romy. Jej światowa sława wynika z tego, że zachowała najpełniejszą znaną kopię Res Gestae Divi Augusti („Dokonań Boskiego Augusta”) – politycznego testamentu cesarza, wyrytego po łacinie na ścianach pronaosu i w greckim tłumaczeniu na zewnętrznej południowej ścianie. Theodor Mommsen nazwał ten zabytek „królową inskrypcji” (regina inscriptionum). Później świątynię przekształcono w kościół bizantyński, a następnie włączono w zespół Meczetu Hacı Bayram. Dziś stoi ona w samym sercu historycznej Ankary, w dzielnicy Ulus.

Spis treści

• Dlaczego świątynia Augusta jest ważna
• Geografia i położenie
• Tło historyczne
• Res Gestae Divi Augusti
• Architektura świątyni
• Tekst łaciński i grecki
• Późniejsze dzieje świątyni
• Meczet Hacı Bayram
• Res Gestae jako źródło historyczne
• Badania archeologiczne
• Konserwacja i ekspozycja
• Ankara przed i po Auguście
• Informacje dla odwiedzających
• Najczęściej zadawane pytania
• Źródła i dalsza lektura

Dlaczego świątynia Augusta jest ważna

Świątynia Augusta w Ankarze jest ważna przede wszystkim z powodu jednego tekstu wyrytego na jej ścianach – Res Gestae Divi Augusti – być może najważniejszego zachowanego tekstu politycznego z całego Cesarstwa Rzymskiego.

Res Gestae: August sporządził własny opis swoich osiągnięć krótko przed śmiercią w 14 roku n.e. Polecił umieścić tekst na brązowych tablicach przed swoim mauzoleum w Rzymie. Oryginał zaginął. Kopie rozesłano do świątyń w całym imperium, ale kopia z Ankary jest zdecydowanie najpełniejsza, zachowując niemal cały łaciński oryginał i greckie tłumaczenie. Bez świątyni w Ankarze ten fundamentalny dokument pryncypatu Augusta byłby prawie całkowicie utracony.

„Królowa inskrypcji”: Wielki niemiecki historyk Theodor Mommsen (Nagroda Nobla w dziedzinie literatury, 1902) poświęcił lata badaniu napisu i nazwał go regina inscriptionum – królową wszystkich inskrypcji łacińskich. Jego wydanie do dziś pozostaje jednym z filarów rzymskiej historiografii.

Znaczenie architektoniczne: Poza samą inskrypcją świątynia jest jednym z najlepiej zachowanych w Anatolii przykładów świątyni z epoki Augusta. Jej pseudodipteralny plan z mieszanką cech jońskich i korynckich pokazuje, jak rzymska architektura sakralna była adaptowana w prowincjach.

Żywe dziedzictwo: Połączenie świątyni z Meczetem Hacı Bayram (wzniesionym w latach 1427–1428 i rozbudowanym w XVIII wieku) tworzy wyjątkowe zestawienie architektury rzymskiej, bizantyńskiej i osmańskiej w jednym zespole. To materialny zapis wielowarstwowej historii Ankary.

Geografia i położenie

Świątynia Augusta stoi w dzielnicy Ulus w Ankarze, u podnóża wzgórza zwieńczonego Cytadelą Ankary (Ankara Kalesi). To historyczne serce miasta, gdzie starożytna Ancyra miała swoje centrum obywatelskie i religijne.

Świątynia zajmuje najwyższy punkt dolnego miasta starożytnej Ankary, na naturalnym wyniesieniu, które współdzieli z Meczetem Hacı Bayram. Z miejsca tego rozciąga się widok na stare miasto, cytadelę i współczesną panoramę stolicy.

Otaczający ją Ulus to najstarsza dzielnica handlowa Ankary. Nadal zachowała wąskie uliczki, osmańskie han-y i atmosferę miasta sprzed republiki. Niedaleko, w odrestaurowanych budynkach osmańskich na terenie cytadeli, znajduje się Muzeum Cywilizacji Anatolijskich – jedno z najważniejszych muzeów archeologicznych świata.

Tło historyczne

Ancyra – stolica Galatów

Historia Ankary sięga tysiącleci. W III wieku p.n.e. obszar ten zasiedlili Galaci – celtyckie plemiona, które przybyły z Europy do środkowej Anatolii. Ankara, czyli Ancyra, stała się stolicą Tektosagów, jednego z trzech głównych plemion galackich.

Włączenie do państwa rzymskiego

W 25 roku p.n.e. utworzono rzymską prowincję Galację po śmierci ostatniego galackiego króla, Amyntasa. Ancyra stała się jej stolicą prowincjonalną – centrum administracyjnym dużego terytorium obejmującego znaczną część środkowej Anatolii. Świątynia została zbudowana wkrótce potem jako wyraz lojalności wobec Augusta i Rzymu.

Budowa świątyni

Świątynię wzniesiono około 25–20 p.n.e. i poświęcono Augustowi (pierwszemu cesarzowi rzymskiemu, panującemu w latach 27 p.n.e. – 14 n.e.) oraz bogini Romie, czyli uosobieniu państwa rzymskiego. Budowę przeprowadziło zgromadzenie prowincjonalne Galatów (koinon) jako polityczny i religijny gest wdzięczności.

Dodanie Res Gestae

Po śmierci Augusta w 14 roku n.e. tekst Res Gestae wyryto na ścianach świątyni – po łacinie wewnątrz pronaosu oraz po grecku na zewnętrznej południowej ścianie celli. Dokonano tego za panowania Tyberiusza, następcy Augusta.

Res Gestae Divi Augusti

Res Gestae Divi Augusti („Dokonania Boskiego Augusta”) stanowi główny powód znaczenia tego zabytku.

Czym jest ten tekst

To pierwszoosobowy opis Augusta, przedstawiający jego osiągnięcia polityczne i wojskowe, dobrodziejstwa publiczne oraz honory, jakie mu przyznano. Innymi słowy, jest to zarazem autobiografia polityczna i tekst propagandowy, przeznaczony dla potomnych.

Pochodzenie

August opracował tekst w ostatnich latach życia i zdeponował go wraz z testamentem. Po jego śmierci senat polecił umieścić go na dwóch brązowych filarach przed Mauzoleum Augusta w Rzymie. Oryginalne brązowe tablice nie przetrwały.

Kopie rozesłano do świątyń Augusta w różnych prowincjach. Kopia z Ankary została wyryta na świątyni w Ancyrii, stolicy prowincji Galacji.

Treść

Res Gestae składa się z 35 rozdziałów i dodatku, podzielonych na cztery główne bloki tematyczne:

1. Kariera polityczna (rozdz. 1–14): urzędy Augusta, honory, działania polityczne, przywrócenie republiki, konsulaty, władza trybuńska i rola princepsa.
2. Dobrodziejstwa finansowe (rozdz. 15–24): ogromne sumy wydane na igrzyska, występy, nadziały ziemi dla weteranów, rozdawnictwo zboża i projekty budowlane.
3. Osiągnięcia wojskowe (rozdz. 25–33): podboje, aneksje, sukcesy dyplomatyczne i rozszerzenie granic Rzymu.
4. Dodatek końcowy: zestawienie wydatków oraz formuła kończąca, że w chwili spisania tekstu August był w siedemdziesiątym szóstym roku życia.

Dlaczego tekst jest ważny

Res Gestae ma ogromną wartość, ponieważ:

• przemawia w nim sam August – to jedyny długi pierwszoosobowy tekst polityczny cesarza rzymskiego;
• zawiera liczby, daty i szczegóły, których nie ma w innych źródłach;
• pokazuje, jak August chciał być zapamiętany – jako odnowiciel republiki, a nie tyran;
• jest arcydziełem propagandy politycznej, starannie pomijającym porażki i wzmacniającym obraz sukcesu;
• stanowi podstawowy dokument do zrozumienia przejścia od republiki do cesarstwa.

Architektura świątyni

Projekt świątyni

• plan pseudodipteralny – szeroki obieg kolumn, który sugeruje podwójną kolumnadę, choć faktycznie jej brak;
• kolumny jońskie na zewnątrz oraz elementy korynckie we wnętrzu;
• pronaos skierowany na południe, z dwiema kolumnami między antami;
• cella – prostokątna główna komora mieszcząca posągi kultowe;
• opisthodomos – tylna partia symetrycznie odpowiadająca pronaosowi;
• budulec: lokalny andezyt, ciemnoszary kamień wulkaniczny typowy dla regionu Ankary;
• wymiary: około 36 x 55 metrów wraz z platformą.

Program dekoracyjny

• fryz z girlandami i bukraniami (czaszkami wołów) biegnący po zewnętrznych ścianach – typowy motyw epoki Augusta, związany z ofiarą i obfitością;
• profilowane obramienia drzwi i dekoracyjne opracowanie powierzchni ścian;
• południowa ściana zewnętrzna została pozostawiona odpowiednio gładka, aby pomieścić grecki tekst Res Gestae.

Stan zachowania

Ściany świątyni po stronie południowej i wschodniej zachowały się niemal do pierwotnej wysokości. Kolumny, dach i większa część pronaosu nie przetrwały. Najlepiej zachowanym elementem jest południowa ściana z czytelną grecką inskrypcją.

Tekst łaciński i grecki

Tekst łaciński

• wyryty na wewnętrznych ścianach pronaosu;
• rozplanowany w sześciu kolumnach na lewej ścianie i prawdopodobnie także na prawej;
• znaczna część łacińskiego tekstu została uszkodzona lub utracona podczas zniszczenia pronaosu przy przekształceniu świątyni w kościół;
• mimo to około dwóch trzecich tekstu łacińskiego można nadal odtworzyć.

Tekst grecki

• wyryty na zewnętrznej południowej ścianie celli;
• stanowi tłumaczenie łacińskiego oryginału, dostosowane do greckojęzycznej ludności wschodnich prowincji;
• zachował się znacznie lepiej niż tekst łaciński;
• jest najpełniejszą istniejącą wersją Res Gestae.

Inne kopie

Fragmenty Res Gestae znaleziono również w dwóch innych miejscach:

• Apollonia (dzisiejsze Uluborlu, prowincja Isparta) – fragmenty tekstu łacińskiego;
• Antiochia w Pizydii (dzisiejszy Yalvaç, prowincja Isparta) – fragmenty tekstu łacińskiego.

Pomagają one uzupełniać luki, ale żadna z tych kopii nie zbliża się do kompletności wersji z Ankary.

Późniejsze dzieje świątyni

Przekształcenie bizantyńskie

W V lub VI wieku świątynię zamieniono na kościół chrześcijański. Obejmowało to:

• usunięcie kolumn pronaosu i budowę apsydy po stronie wschodniej,
• przekształcenie okien i wejść,
• dodanie elementów liturgicznych.

Przeróbki uszkodziły część łacińskiego napisu, ale zarazem pomogły zachować budowlę, ponieważ pozostawała w użyciu.

Okres seldżucki i osmański

Po tureckim podboju Ankary w XI wieku budowla nadal była użytkowana na różne sposoby. W latach 1427–1428 Hacı Bayram-ı Veli, jeden z najbardziej czczonych świętych sufickich Anatolii osmańskiej, założył meczet bezpośrednio przy północnej ścianie świątyni. Ta decyzja pomogła zachować antyczny zabytek jako część żywego zespołu religijnego.

Meczet Hacı Bayram

Meczet Hacı Bayram jest nierozerwalnie związany ze świątynią Augusta.

Hacı Bayram-ı Veli

Hacı Bayram-ı Veli (1352–1430) był mistykiem sufickim, poetą i założycielem zakonu derwiszów bayramijja. Należy do najbardziej szanowanych postaci religijnych w historii Turcji. Jego grobowiec (türbe) przylega do meczetu.

Meczet

• pierwotnie zbudowany w 1427–1428 w prostym układzie;
• gruntownie przebudowany i poszerzony w XVIII wieku (1713);
• ściana qibli meczetu opiera się bezpośrednio o północną ścianę świątyni, fizycznie łącząc oba obiekty;
• Hacı Bayram Meydanı – plac przed meczetem – jest jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc publicznych Ankary.

Znaczenie religijne

Zespół Hacı Bayram należy do najważniejszych miejsc pielgrzymkowych w Ankarze. Ciągła aktywność religijna przyczyniła się do ochrony całego terenu przed zabudową i zaniedbaniem.

Res Gestae jako źródło historyczne

Historycy wykorzystują Res Gestae do badania wielu aspektów świata rzymskiego.

Propaganda augustowska

Tekst jest najwybitniejszym przykładem cesarskiej autoprezentacji. Każde sformułowanie zostało dobrane tak, by August jawił się jako sługa państwa, a nie jego pan.

Dane administracyjne

Res Gestae podaje szczegółowe liczby:

• ilu żołnierzy osiedlono w koloniach,
• jakie sumy przekazano ludowi rzymskiemu,
• jakie budowle ukończono,
• jak rozszerzało się terytorium Rzymu.

Historia wojskowa

Tekst kataloguje kampanie Augusta w Hiszpanii, Galii, Germanii, na Bałkanach, w Egipcie, Arabii i na Wschodzie. Wymienia podbite ludy, osadzonych królów oraz poselstwa z odległych krajów, nawet z Indii.

Historia religijna i kulturowa

Res Gestae rejestruje także działalność religijną Augusta: odbudowane świątynie, igrzyska i odnowione rytuały. Jest to kluczowe dla zrozumienia jego polityki religijnej.

Badania archeologiczne

Europejskie odkrycie

• Na inskrypcję zwrócili uwagę europejscy podróżnicy już w XVI wieku.
• Ogier Ghiselin de Busbecq, ambasador Świętego Cesarstwa przy dworze osmańskim, opublikował pierwszy opis w 1555 roku.
• Jego relacja rozpoczęła wielowiekowe zainteresowanie naukowe zabytkiem.

Wydanie Mommsena

• Theodor Mommsen opublikował w 1883 roku krytyczne wydanie Res Gestae Divi Augusti ex Monumentis Ancyrano et Apolloniensi.
• To on spopularyzował określenie regina inscriptionum.
• Jego edycja ustanowiła standard tekstu i aparatu krytycznego wykorzystywany przez kolejne pokolenia badaczy.

Późniejsze badania

• 1926–1928: Niemiecki Instytut Archeologiczny przeprowadził szczegółowy pomiar architektoniczny i nowe odczyty inskrypcji pod kierunkiem Martina Schedego i Daniela Krenckera.
• Wyniki opublikowano jako Der Tempel in Ankara (1936), do dziś podstawowe opracowanie architektoniczne.
• Późniejsze kampanie epigraficzne poprawiały odczyty uszkodzonych fragmentów.
• Znaleziska z Apollonii i Antiochii w Pizydii pomogły uzupełnić tekst ankarski.

Konserwacja

• Duże prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 2000 i 2010.
• Oczyszczono, ustabilizowano i zabezpieczono ściany.
• Teren wokół zabytku uporządkowano i udostępniono odwiedzającym.
• Rozważano budowę zadaszenia ochronnego, ale ostatecznie z niej zrezygnowano, by nie zaburzać relacji wizualnej między świątynią a meczetem.

Konserwacja i ekspozycja

Świątynia stawia przed konserwatorami szczególne wyzwania.

Fizyczne połączenie z meczetem

Meczet przylega bezpośrednio do północnej ściany świątyni, przez co oba obiekty są konstrukcyjnie i funkcjonalnie powiązane. Każda interwencja przy świątyni musi respektować nadal żywą funkcję religijną meczetu.

Ochrona inskrypcji

Teksty greckie i łacińskie są narażone na działanie pogody, zanieczyszczeń i – historycznie – graffiti. Działania ochronne obejmują:

• regularne czyszczenie powierzchni kamienia,
• stosowanie środków konsolidujących,
• monitorowanie czytelności napisów,
• fotografię wysokiej rozdzielczości dla celów badawczych.

Kontekst miejski

Świątynia znajduje się w zwartej tkance miejskiej. Zarządzanie ruchem odwiedzających, komunikacją i rozwojem otoczenia wymaga stałej współpracy konserwatorów, archeologów i planistów miejskich.

Ankara przed i po Auguście

Świątynia Augusta wyznacza kluczowy moment przemiany Ankary.

Przed Rzymem: stolica plemienna Galatów

Przed włączeniem do imperium Ancyra była główną osadą Tektosagów. Istniała twierdza na wzgórzu cytadeli i otaczająca ją osada, ale nie było to jeszcze pełnoprawne miasto grecko-rzymskie.

Rzymska transformacja

Utworzenie prowincji Galacji w 25 roku p.n.e. i budowa świątyni oznaczały przejście Ankary od centrum plemiennego do rzymskiej stolicy prowincjonalnej. Świątynia stała się architektonicznym symbolem tej przemiany.

Pod panowaniem Rzymu

Rzymska Ancyra rozrosła się w zamożne miasto z:

• łaźniami publicznymi (ruiny Łaźni Rzymskiej przy Çankırı Caddesi),
• teatrem,
• systemem akweduktów,
• monumentalnymi ulicami i kolumnadami,
• populacją, która w II–III wieku n.e. mogła sięgać 100 000 mieszkańców.

Kolumna Juliana

W Ulus stoi także Kolumna Juliana, tradycyjnie wiązana z wizytą cesarza Juliana Apostaty w 362 roku n.e. To kolejny ślad monumentalnego krajobrazu rzymskiej Ankary.

Informacje dla odwiedzających

Lokalizacja: Hacı Bayram Mahallesi, dzielnica Ulus, centrum Ankary. Tuż obok Meczetu Hacı Bayram.

Dojazd: Świątynia leży w historycznej części Ulus. Można dotrzeć metrem w Ankarze (stacja Ulus, linia M1), autobusem lub pieszo z innych centralnych punktów miasta. Cytadela Ankary znajduje się około 10 minut spacerem pod górę. Muzeum Cywilizacji Anatolijskich jest oddalone o około 15 minut pieszo.

Godziny: Zewnętrzna część świątyni – w tym grecki napis na południowej ścianie – jest widoczna z ulicy i placu przez cały czas. Dostęp do wnętrza może być okresowo ograniczany z powodu prac konserwatorskich.

Wstęp: Oglądanie zewnętrznej części jest bezpłatne. Wejście do Meczetu Hacı Bayram również jest darmowe (należy zdjąć obuwie; kobiety powinny nakryć głowę).

Czas zwiedzania: 30–60 minut na świątynię i meczet. Jeśli połączysz wizytę z cytadelą i muzeum, warto przeznaczyć 2–3 godziny.

Wizyty łączone:

• Meczet Hacı Bayram – bezpośrednio obok;
• Cytadela Ankary – forteca bizantyjsko-osmańska z panoramą miasta;
• Muzeum Cywilizacji Anatolijskich – kluczowy kontekst archeologiczny;
• Łaźnia Rzymska przy Çankırı Caddesi;
• Kolumna Juliana w Ulus;
• Anıtkabir – mauzoleum Atatürka.

Wskazówki:

• zacznij od południowej ściany zewnętrznej, gdzie najlepiej widać grecki tekst;
• najważniejszym doświadczeniem wizualnym jest kontrast między świątynią rzymską a meczetem osmańskim;
• muzeum położone niedaleko jest niemal obowiązkowym uzupełnieniem wizyty;
• po południu południowa ściana bywa najlepiej oświetlona do fotografii.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest Monumentum Ancyranum?
To naukowa nazwa Świątyni Augusta w Ankarze, używana zwłaszcza w odniesieniu do napisu Res Gestae Divi Augusti zachowanego na jej ścianach.

Czym jest Res Gestae?
To pierwszoosobowy opis dokonań politycznych i wojskowych Augusta, spisany krótko przed jego śmiercią w 14 roku n.e. Oryginał z Rzymu zaginął; kopia z Ankary jest najpełniejszą zachowaną wersją.

Dlaczego Mommsen nazwał ją „królową inskrypcji”?
Ponieważ Res Gestae to najważniejsza pojedyncza inskrypcja świata rzymskiego – bezpośrednia wypowiedź najpotężniejszego władcy swojej epoki.

Czy da się zobaczyć inskrypcję?
Tak. Grecki tekst na południowej ścianie jest dobrze widoczny z ulicy. Łaciński tekst w pronaosie jest bardziej fragmentaryczny i trudniejszy do oglądania.

Jaki jest związek między świątynią a meczetem?
Meczet Hacı Bayram został zbudowany bezpośrednio przy północnej ścianie świątyni. Oba obiekty dzielą wspólną linię zabudowy, tworząc niezwykłe zestawienie architektury pogańskiej, chrześcijańskiej i islamskiej.

Czy obiekt znajduje się na liście UNESCO?
Świątynia Augusta znajduje się na Tymczasowej Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część kandydatury historycznej Ankary.

Wymiary architektoniczne i dane konstrukcyjne

Szczegółowe pomiary architektoniczne, zwłaszcza klasyczne opracowanie Daniela Krenckera i Martina Schedego Der Tempel in Ankara (1936), dostarczają precyzyjnych danych o świątyni.

Fryz z girlandami i czaszkami wołów jest typowym motywem dekoracji augustowskiej. W Ankarze szczególnie dobrze widać go na ścianie wschodniej.

Inskrypcja Res Gestae – układ fizyczny

Napis Res Gestae Divi Augusti został rozmieszczony w świątyni według starannie zaplanowanego schematu.

Układ miał znaczenie komunikacyjne. Łaciński tekst czytali wchodzący do wnętrza, a greckie tłumaczenie było publicznie widoczne z zewnątrz. Pokazuje to świadomą strategię przekazu imperialnego – osobny komunikat dla elity łacińskojęzycznej i dla prowincjonalnej większości greckojęzycznej.

Inne zachowane kopie Res Gestae

Kopia z Ankary nie jest jedyną zachowaną, ale zdecydowanie najpełniejszą.

Fakt, że wszystkie trzy zachowane kopie pochodzą z Galacji, wskazuje na przemyślany program rozpowszechniania tekstu w prowincji lub na szczególnie dobre warunki zachowania kamiennych napisów w środkowej Anatolii.

Chronologia badań i opracowań naukowych

Relacja Busbecqa z 1555 roku sama w sobie jest ważnym dokumentem historycznym. To ona zapoczątkowała wielowiekowe zainteresowanie, które doprowadziło do fundamentalnego dla badań nad Augustem wydania Mommsena.

Źródła i dalsza lektura

• Augustus, Res Gestae Divi Augusti – wydania tłumaczone przez Alison Cooley (Cambridge, 2009) oraz P.A. Brunt & J.M. Moore (Oxford, 1967)
• Theodor Mommsen, Res Gestae Divi Augusti ex Monumentis Ancyrano et Apolloniensi (Berlin, 1883)
• Martin Schede i Daniel Krencker, Der Tempel in Ankara (Berlin, 1936)
• Stephen Mitchell, Anatolia: Land, Men, and Gods in Asia Minor, t. 1 (Oxford, 1993)
• Ogier Ghiselin de Busbecq, Turkish Letters (1555)
• UNESCO World Heritage Tentative List – Historic Ankara
• Turkish Museums Directorate – Temple of Augustus
• Wikipedia, „Temple of Augustus, Ankara”