Side

Ozet: Side (antik yerel dilde "nar" anlamina gelir), Akdeniz'e uzanan kucuk bir yarimada uzerine kurulmus Pamfilya'nin en buyuk ve en onemli liman kentidir. Kiyidaki Apollon Tapinagi, yamac yerine kemerli altyapilar uzerine insa edilen 15.000-17.000 kisilik Roma tiyatrosu ve modern yasamla antik kalintilarin ic ice gectigi essiz yapisiyla taninir. 1947'den bu yana kesintisiz arkeolojik kazi yurutulen Side, antik cagda ticaret ve kultur merkezi olmakla birlikte MO 1. yuzyilda korsanlik ve kole ticaretinin de kotu unlu merkezlerinden biriydi. 2023'te tamamlanan Athena Tapinagi restorasyonu, kiyidaki kutsal alana dramatik yeni bir boyut katmistir.

1. Side Neden Onemli?
2. Cografya ve Konum
3. Tarihsel Zaman Cizelgesi
4. Baslica Yapilar
5. Apollon Tapinagi
6. Tiyatro
7. Side Muzesi
8. Arkeolojik Calismalar
9. Ziyaretci Bilgileri
10. Sikca Sorulan Sorular
11. Kaynaklar

Side Neden Onemli?

Side, Anadolu'nun antik kentleri arasinda birkac onemli nedenle kendine ozgu bir yere sahiptir.

1. Deniz uzerine kurulmus bir kent. Side'nin yarimada konumu, cogu ic kesim antik kentinde bulunmayan dramatik bir Akdeniz iliskisi yaratir. Tapinaklar, liman duvarlari, sutunlu caddeler ve surlar dogrudan denizle diyalog halinde tasarlanmis, bugunun ziyaretcisi icin bile guclu bir gorsel etki yaratmaktadir.

2. Pamfilya'nin en buyuk tiyatrosu. Yaklasik 15.000-17.000 kisilik kapasitesiyle Side tiyatrosu bolgenin en buyugudur. Anadolu icin benzersiz bicimde, bir yamaca degil duz zemine kemerli tonoz sistemiyle insa edilmistir -- birinci sinif bir Roma muhendislik basarisi.

3. Yasayan bir arkeolojik alan. Turkiye'deki cogu antik kentten farkli olarak Side, issiz bir kalinti alani degildir. Modern Side kasabasi dogrudan antik kentin uzerinde ve cevresinde yer alir. Side'de yuruyen bir ziyaretci, modern dukkanlar ve restoranlar arasinda antik sutunlara, yazitlara ve sur duvarlarina rastlar. Bu olaganustu bir arada varolis, Side'yi essiz bir atmosferik destinasyon yapar.

4. Karanlik bir bolum: korsanlik ve kolelik. MO 1. yuzyilda Side, Akdeniz kole ticareti ve korsanligin rezil merkezlerinden birine donustu. Kentin buyuk ticaret agorasi geleneksel olarak bu faaliyetle iliskilendirilir. Bu tarih, Side'yi yalnizca mimarisiyle degil, antik Akdeniz toplumunun karmasikligini anlamak icin de onemli kilar.

5. 1947'den bu yana kesintisiz kazi. Side, yaklasik sekiz on yildir sistematik arkeolojik inceleme altindadir ve Turkiye'nin en uzun sureli kazi projelerinden biridir; bu, kentin zaman icindeki gelisiminin olaganustu derinlikte anlasilmasini saglamistir.

6. Kutsal Liman Bolgesi. Yakin donem arastirmalari, yarimada ucunun yalnizca Apollon ve Athena tapinakalarinin alani olmayip ek kulturel yapilari da iceren genis bir kutsal alan oldugunu ortaya koymustur; bu alan artik Tapinak Bolgesi veya Kutsal Liman Bolgesi olarak anilmakta ve Side'nin dini peyzajina iliskin anlayisimizi genisletmektedir.

Cografya ve Konum

Side, antik Pamfilya bolgesinin kiyisinda, modern Manavgat ilcesi sinirlarinda Akdeniz'e uzanan kucuk bir yarimada uzerinde yer alir. Yarimada yaklasik 1 km uzunlugunda ve en genis noktasinda 400 metre genisligindedir.

Bu cografya, kentin karakterini dogrudan belirledi:

• Yarimada, dogu ve bati yamaclarda dogal liman korumasi saglayarak iki ayri liman havzasi olusturdu
• Anakarayla dar baglanti, kenti son derece savunulabilir kildi -- yarimada boynundaki tek bir sur duvari tum yerlesimi guvenleyebilirdi
• Yarimadanin ucundaki tapiniklarin sahil konumu, antik Akdeniz'in gorsel olarak en dramatik kutsal peyzajlarindan birini olusturdu
• Yarimadanin goreceli duz arazisi, tiyatronun dogal yamac yerine kemerli altyapilar uzerine insa edilmesini zorunlu kildi

Cevredeki Pamfilya kiyisi duz ve kumludur; arkasinda verimli Manavgat ovasi uzanir, kuzeyde Toros Daglari yukselir. Manavgat Nehri (antik Melas), kentin kisa mesafe dogusunda denize dokulur ve kent nufusunu destekleyen tatli su ile tarimsal potansiyel saglar.

Kiyi konumu ayni zamanda Side'yi deniz tehditilerine de acik kildi; bu durum kentin hem korsanlikla iliskisini hem de kapsamli tahkimat sistemlerini kissmen aciklar. Yarimada pozisyonu hem avantaj hem de dezavantajdi -- savunma ve ticaret icin mukemmel, ancak deniz saldiririna acik.

Tarihsel Zaman Cizelgesi

Yunan Oncesi Yerlesim (MO 7. yuzyildan once)

Side'nin adinin kendisi, Yunan oncesi iskana kanit olusturur. "Side" sozcugu, Yunanca degil yerel bir Anadolu dilinde "nar" anlamina gelir. Antik kaynaklar, en erken yerlesimcilerin Yunancadan farkli, Sidetce olarak bilinen kendi dillerini ve yazilarini gelistirdigini kaydeder. Bu dilsel bagimsizlik dikkat cekicidir ve Side'yi bolgedeki cogu kentten ayirir. Sidetce yazitlar sikkelerde ve tas anitlarda bulunmus olup dil hala yalnizca kismen coozulmus durumdadir.

Yunan Kolonizasyonu ve Arkaik Donem (MO 7-5. yuzyil)

Antik geleneğe gore, Bati Anadolu'daki Aiolis Kyme'den gelen Yunan yerlesimciler, muhtemelen MO 7. yuzyilda Side'ye yerlesti. Hikayeye gore yerlesimciler "Yunancalarini unuttu" ve yerel dili benimsedi -- yerli nufusun yeni gelenleri, tersinin yerine, ozumledigi dusunduren dikkat cekici bir ayrinti. Bu alsiilmadik kulturel dinamik, Side'yi antik kolonizasyon surecleri icin onemli bir vaka calismasi yapmaktadir.

Klasik Donem (MO 5-4. yuzyil)

Side, MO 5. yuzyilda Pers kontrolune girdi ve daha sonra Atina deniz gucunun yorungesine dahil oldu. Kent, dogu Akdeniz'in karmasik jeopolitik mucadelelerine katildi. Buyuk Iskender MO 333'te Pamfilya'dan gecerken Side kapilarini direnmeden acti ve Makedon kontrolunu baris icinde kabul etti -- direnen topluluklarin basina gelen yikimdan kenti kurtaran pragmatik bir karar.

Helenistik Donem (MO 3-1. yuzyil)

Side, ardisik Helenistik kralliklar -- Ptolemaioslar, Seleukoslar ve Pergamon Attalidleri -- altinda zenginlesti. Limani dogu Akdeniz'in en islek limanlarindan biri haline geldi. Kentin zenginligi hem mesru tuccarların hem de daha az yasadisi unsurlarin dikkatini cekti. Ilk buyuk anitsal insaat evresi bu donemde baslamiistir.

Korsanlik Cagi (MO 2-1. yuzyil)

MO 2. ve 1. yuzyillarda Side, dogu Akdeniz'de faaliyet gosteren Kilikya korsanlari ile derinden icice girmistir. Kent, kole ticaretinin buyuk merkezlerinden biri islevini gormus; akinlardan ele gecirilen tutsaklar agorasinda satilmistir. Antik kaynaklar, ozellikle Strabon, bu donemde Side'yi korsanlik ve kole ticaretinin kent sakinlerinin isbirlisiyle acikca yapildigi bir yer olarak betimler.

Antik cografyaci, Side'nin korsanlarin gemilerini yaptigi ve depoladigi "tersanelere" sahip oldugunu ve kole pazarinin gunduz vakti acikca isledlgini yazmistir. Bu karanlik bolum, Side'nin tarihinin ayrilmaz bir parcasidir ve antik Akdeniz'de korsanlik ve kolelligin olcegini ve organizasyonunu anlamak icin onemli kanitlar sunar.

Bu donem, Pompeius Magnus'un MO 67'deki unlu Akdeniz korsanlik karsiti seferinden sonra sona erdi; korsan aglari bastirildi ve bolgeye Roma denetiminde duzen yeniden kuruldu.

Roma Imparatorluk Donemi (MO 1. yuzyil -- MS 4. yuzyil)

Pax Romana, Side'ye en buyuk refah donemini getirdi. MS 2. ve 3. yuzyillar, bugun gorulebilen yapilarin cogounun insa ya da bezemesiyle gecti: tiyatro, Apollon ve Athena tapiniklari, buyuk nymphaeum, anitsal kapi, sutunlu cadde, agora ve devasa hamam kompleksleri.

Side, imparatorluk kult tapinaklarina ev sahipligi yapan kentlere verilen bir onur olan neokoros (tapinak koruyucusu) unvanini aldi ve bolgesel prestij icin Perge ve Aspendos ile yogun bicimde yaristi. Bu Pamfilya kentleri arasindaki rekabet, Side'nin usttunlugunu ilan ettigi yazitlarda belgelenmistir.

Bizans Donemi (MS 5-10. yuzyil)

Hristiyanlik Side'yi donusturdu. Liman yakininda buyuk bir bazilika insa edildi, tapinaklar donusturuldu veya yenileriyle degistirildi, kent onemli bir piskoposluk ve daha sonra baspiskoposluk merkezi oldu. Agora yakinindaki buyuk Roma hamami, kilise ve yonetim kompleksine cevirildi.

1. yuzyilda Arap akinlari ve Akdeniz kiyisinin genel guvenilmezligi nedeniyle kent onemli olcude daraldi. Orijinal kentin yalnizca bir bolumunu cevreleyen yeni bir ic sur arkasinda kucultulmus bir yerlesim surdu; bu dramatik nufus dususunu yansitir.

Terk ve Modern Yeniden Yerlesim

Side, 10. yuzyila kadar buyuk olcude terk edildi. 19. yuzyilin sonlarinda Girit'ten gelen Turk gocmenler kalintilari yeniden iskana acti ve koylerini dogrudan antik yapilarin arasinda ve uzerinde kurdu. Modern Side kasabasinin kokeni budur; 1960'lardan bu yana turizmle birlikte dramatik bicimde buyuyerek bugunun alani tanimlayan essiz arkeoloji-gundelik-yasam ic icelligini yaratmistir.

Baslica Yapilar

Buyuk Kapi ve Kent Surlari

Yarimadanin kara tarafindaki (kuzey) anitsal ana kapi, kentin resmi girisiydi. Kulelerle cevrelenmis uclu kemerli bir gecit ve onunde bir avludan olusuyordu. Yakininda Roma imparatoru onuruna yapilmis dekoratif bir cesme kemeri olan Vespasianus Aniti yer alir.

Kapidan yarimada boynunu kesen kent surlari, en gorunur antik ogelerden biridir. Birden fazla kez guclendlrilmis olup 7. yuzyilin guvenilmez ortaminda kentin daralmasini gosteren Bizans donemi ic surlar onemli bir katmandir.

Buyuk Nymphaeum

Ana kapinin hemen disinda insa edilmis anitsal uc katli cesme yapisi. Yaklasik 5 metre yuksekliginde, nisli, sutunlu ve buyuk bir su havuzlu susleme cephesine sahipti. Su, kentin su kemeri sisteminden besleniyordu. Nymphaeum hem pratik su dagitim noktasi hem de kente gelenleri karsilayan gorkemli bir mimari ifade olarak hizmet ederdi.

Sutunlu Cadde

Ana kapidan sehir merkezinden limana ve tapinak bolgesine dogru uzanan buyuk sutunlu cadde. Dukkanlar ve kamusal yapilarla cevrelenmis olup kentin ana ticari ve torensel omurgasi islevini goruyordu. Caddenin sutun kaideleri ve kaldirim taslari modern kasaba boyunca gorulebilir olup antik altyapi ile modern yasamii ic ice gecirdigi ayirt edici atmosferi yaratir.

Ticaret Agorasi

Dort yaninda dukkanli revaklar bulunan, neredeyse kare planli buyuk agora (yaklasik 100 x 100 metre). Baslica pazar yeriydi ve antik kaynaklar onu MO 1. yuzyildaki kotu unlu kole ticaretiyle iliskilendirir. Agoranin olcegi, Side'nin buyuk bir dogu Akdeniz limani olarak ticari onemini yansitir.

Devlet Agorasi

Idari ve sivil islevlere hizmet eden ikinci bir agora; Side'nin ticari ve yonetimsel mekanlarini birbirinden ayirir. Bu agora, sutunlu revaklar ile cevrili olup resmi faaliyetlere ev sahipligi yapiyordu.

Apollon Tapinagi

Apollon Tapinagi, Side yarimadisinin en ucunda, denize bakarak yer alir. MS yaklasik 150 yilinda, Pax Romana'nin zirvesinde insa edilmis peripteral Korint duzeni bir tapinaktir -- dort yaninda Korint duzeni sutunlardan olusan bir sira ile cevreliydi.

Temel detaylar:

• Kisa kenarlarda alti sutun, uzun kenarlarda on bir sutun
• Sutun yuksekligi yaklasik 9 metre
• Tapinak, zemin seviyesinden yaklasik 1,5 metre yukseklikte bir platform (podium) uzerinde duruyordu
• 1984-1990 arasinda restore edilen bes sutun, artik Side'nin ve Antalya'nin ikonik simgesidir
• Beyaz mermer sutunlar, gun boyunca degisen bicimlerle Akdeniz isigini yakalar

Apollon Tapinagi'nin bitisiginde kentin bas tanricasina adanmis Athena Tapinagi yer alir. Athena, Side'nin baslica tanricasiydi ve tapinagi sivil acidan ikisinden daha onemliydi. Iki tapinak birlikte, denizden yaklasan gemilerin gorebilecegi, liman girisinde kutsal bir alan olusturuyordu.

Kasim 2023'te tamamlanan Athena Tapinagi restorasyon calismalari, 20 tarihi sutunu ayaga kaldirarak tapinak alaninin gorsel etkisini dramatik bicimde artirmistir. Arastirmalar ayrica bu alanin yalnizca iki tapinakla sinirli olmayip ek kulturel yapilari iceren daha genis bir kutsal bolge oldugunu ortaya koymus; bu alan artik Tapinak Bolgesi veya Kutsal Liman Bolgesi olarak anilmaktadir.

Restore edilmis Apollon tapinagi sutunlari arasindlan batan gunes ve otesine uzanan Akdeniz manzarasi, tum Turkiye'nin en cok fotograflanan goruntularinden biri ve Turk Akdeniz kiyisinin en ikonik imgelerinden biridir.

Tiyatro

Side tiyatrosu, Pamfilya bolgesinin en buyugu ve Anadolu'nun mimari acidan en ozgun antik tiyatrolarindan biridir.

Insa Yontemi

Cogu antik tiyatrodan farkli olarak (Aspendos veya Perge'deki gibi dogal yamaclara yaslandirilmis olanlar), Side tiyatrosu duz zemine, oturma yapisini desteklemek icin kullanilan kapsamli bir besik tonozlu kemerler ve radyal duvarlar sistemiyle insa edilmistir. Bu Roma muhendislik teknigi, tiyatronun cografyanin izin verdigi yere degil, kent planlamasinin gerekli gordugu yere yerlestirilebilmesini mumkun kilmistir. Muhendislik zorlugu buyuktu; cunku oturma alaninin tum agirliginin yapay altyapi tarafindan tasinmasi gerekiyordu.

Olculer ve Kapasite

• Oturma kapasitesi: yaklasik 15.000 ila 17.000 seyirci
• Cavea, ayni zamanda seyirciler icin dolasim alani olarak hizmet eden devasa bir kemerli galeri ve koridor sistemiyle desteklenir
• Sahne binasi sutunlar, nisler ve heykellerle zengin suslenmis bir cepheye sahipti
• Orkestra capi yaklasik 22 metredir

Coklu Kullanim

Tiyatro yalnizca geleneksel dramatik gosteriler icin degil, ayni zamanda gladyator dovusleri ve muhtemelen su gosterileri (naumachiae) icin de kullanilmistir. Orkestra alanindaki degisiklikler -- orkestra zemini etrafina koruyucu bir duvar ve drenaj sistemi eklenmesi dahil -- gec Roma donemindeki bu siddet iceren eglenceler icin uyarlamayi dusundurur.

Gunumuz Durumu

Tiyatro onemli olcude restore edilmis olup modern kulturel etkinlikler ve konserler icin kullanilmakta, antik yapiyi yeniden aktif performans kullanimina kavusturmaktadir. Oturma alaninin altindaki galeri kemerleri ve koridorlar, ziyaretciler tarafindan kesfedilebilecek etkileyici mimari mekanlar sunmaktadir.

Side Muzesi

Turkiye'nin en ozgun kucuk muzelerinden biri olan Side Muzesi, devlet agorasinin bitisigindeki restore edilmis MS 5. yuzyil Roma hamami (agora hamami) icinde yer alir. Binanin kendisi bir muze parcasidir -- ziyaretciler tonozlu tavanlar ve orijinal kat planilari dahil antik hamam mimarisini deneyimleyerek arkeolojik koleksiyonu gorerler.

Koleksiyon sunlari icerir:

• Mitolojik sahneler tasvir eden ayrintili kabartma bezemeli lahitler
• Portre, mitolojik figurler ve imparatorluk temsilleri dahil heykelcikler
• Tapinaklar ve kamusal yapilardan mimari parcalar
• Sikke, taki, seramik ve cam dahil kucuk buluntular
• Kismen cozulmus bu yazinin incelenmesi icin kilit belgelerden biri olan Sidetce dilindeki unlu Side yaziti
• Hamam kalintilari arasinda acik havada buyuk mimari parcalar, sutun basliklari ve lahitler sergileyen bir heykel bahcesi

Muze, antik kenti anlamak icin vazgecilmez bir baglam saglar ve Side ziyaretinin ayrilmaz bir parcasidir.

Arkeolojik Calismalar

Side, 1947'den bu yana kesintisiz arkeolojik kazi altindadir ve Turkiye'nin en uzun sureli kazi projelerinden biridir.

Ilk sistematik kazilar 1947'de Istanbul Universitesi'nden Prof. Arif Mufid Mansel tarafindan baslatilmis, calismalar yaklasik sekiz on yil boyunca ardindan gelen Turk arkeologlar altinda devam etmistir. Baslica kampanyalar sunlara odaklanmistir:

• Tiyatro ve modern kullanim icin restorasyonu
• Yakin donem Athena tapinagi restorasyonu dahil yarimada ucundaki tapinak kutsal alani
• Agora kompleksleri ve kole ticaretiyle iliskileri
• Kent surlari ve anitsal kapi
• Hamam yapilari ve muzeye donusumu
• Konut bolgesi ve su altyapisi
• Nymphaeum ve su kemeri sistemi
• Kutsal Liman Bolgesi arastirma programi

Devam eden kazi programi, kentin plani, kronolojisi ve gundelik yasami hakkinda yeni bilgiler ortaya cikarmayi surdurmektedir. Tapinak alaninin daha genis bir kutsal bolgeyi kapsadigi kesfsi, Side'nin dini mimarisine iliskin anlayisi genisletmistir. Yakin donem restorasyon projeleri, arkeolojik butunlugu korurken alani ziyaretciler icin daha erisilebilir ve gorsel olarak tutarli hale getirmeye odaklanmistir.

Side'nin arkeolojik onemi, "Antik Yunan Tiyatrolari" adayliginin parcasi olarak UNESCO Dunya Mirasi Gecici Listesi'ne dahil edilmesiyle taninmistir. Kesintisiz kazi tarihinin, essiz yarimada konumunun ve yasayan-kasaba karakterinin birlesimi, Side'yi Turk Akdeniz kiyisinin en onemli arkeolojik alanlarindan biri yapmaktadir.

Ziyaretci Bilgileri

Ulasim

Side, Antalya'nin 75 km dogusunda, Manavgat ilcesi sinirlarindadir. Ulasim yollari:

• Antalya ve Manavgat'tan duzenlii otobus seferleri
• Manavgat sehir merkezinden dolmus hizmetleri
• D400 otobani uzerinden ozel arac; eski kasabanin kenarinda otopark mevcuttur (yarimada merkezi yaya bolgesidir)
• Antalya ve cevre tatil bolgelerinden organize turlar

Antik alan modern kasabaya entegredir; ziyaretciler dogrudan kalintilar arasina ulasir.

Gereken Sure

• Hizli one cikanlar (tapinak, tiyatro): 1,5-2 saat
• Standart ziyaret (tapinak, tiyatro, muze, agora, kapi): 3-4 saat
• Liman yuruyusu, tam cevre ve plaj zamani dahil kapsamli ziyaret: yarim gun
• Gun batiminda Apollon Tapinagi ve aksam yemegi: tam bir aksam planlayln

En Uygun Mevsimler

• Ilkbahar (Mart-Mayis): Hos sicakliklar, berrak deniz manzarasi, idare edilebilir kalabalik
• Sonbahar (Eylul-Kasim): Ilik ama konforlu, fotograf icin ideal altin isik
• Yaz (Haziran-Agustos): Sicak ama deniz ruzgari yardimci olur; gun batiminda Apollon Tapinagi ziyareti ozellikle populer ve kalabalik
• Kis (Aralik-Subat): Ilik; kasaba cok sessiz, arkeolojik alanlar neredeyse bos olup derin dusunceye elverisli bir deneyim sunar

Pratik Ipuclari

• Gun batiminda Apollon Tapinagi, Side'nin imza deneyimidir; iyi bir konum icin gun batimmndan en az 30 dakika once ulasin
• Side Muzesi kucuk ama mukemmel ve bueuyuleyici bir binada yer alir; atlamayin
• Cogu yol dosenmiis veya iyi bakimli oldugundan yuruyus ayakkabisi yeterlidir
• Kasabada, kalintilar arasinda bol sayida restoran, kafe ve konaklama secenegi vardir
• Eski kasaba yarimadasi buyuk olcude yaya bolgesidir; aracinizi otoparkta birakin
• Side ziyaretini Manavgat Selalesi (4 km) veya Manavgat Nehri uzerinde bir tekne turuyla birlestirin
• Dogu liman plaji antik kalintilarin hemen yaninda yuzme imkani sunar -- mayo getirin

Yakin Cevre Alanlari

Side gunubirlik geziler icin ideal konumdadir:

• Aspendos (30 km bati) -- dunyanin en iyi korunmus Roma tiyatrosu
• Perge (60 km bati) -- Pamfilya'nin en iyi korunmus Helenistik-Roma kenti
• Selge ve Koprulu Kanyon (50 km kuzey) -- dag kenti ve rafting
• Alanya (65 km dogu) -- Selcuklu kalesi
• Yesil Kanyon (Oymapinar Baraji) (30 km kuzey) -- zumrut gol uzerinde tekne turlari

Sikca Sorulan Sorular

"Side" ne anlama gelir?

"Side", Yunanca degil antik yerel Anadolu dilinde "nar" anlamina gelir. Bu Yunan oncesi ad, alanin Yunan kolonizasyonundan once iskan edildigini ve Yunan yerlesimcilerin gelisinden sonra bile yerli kimligini koruduguunu gosterir. Nar, antik dunyada bereket ve bolluk semboluydu.

Side modern bir kasaba midir yoksa arkeolojik bir alan midir?

Her ikisi de. Side, Turkiye'deki buyuk arkeolojik alanlar arasinda modern kasaba ve antik kalintilarin ayni mekani paylastigi essiz bir yerdir. Ziyaretciler Roma sutunlari arasimdan gecip modern restoranlara ve otellere ulasir. Bu bir arada varoluus, alanin hem cazibesi hem de sorunudur.

Side ile korsanlik arasindaki baglanti nedir?

MO 2. ve 1. yuzyillarda Side, Kilikya korsanlarinin buyuk ussu ve Akdeniz kole ticaretinin rezil merkeziydi. Antik cografyaci Strabon, Side sakinlerinin bu faaliyetlerdeki acik isbirligini betimleyerek kentin korsan gemileri icin tersanelere ve gunduz vakti acikca isleyen bir kole pazarina sahip oldugunu kaydetmistir. Pompeius'un MO 67'deki korsanlik karsiti seferi bu donemi sona erdirmistir.

Tiyatro neden duz zemine insa edilmis?

Side tiyatrosu, kazilacak bir yamaci olmayan duz bir yarimada uzerindedir. Romali muhendisler, oturma alanini alttan desteklemek icin kapsamli bir kemerli tonoz ve radyal duvar sistemi insa ederek sorunu cozdulner. Bu ayrica tiyatronun kentsel plan icinde en uygun konuma yerlestirilebilmesini de saglamistir.

Apollon Tapinagi'ni gormek icin en iyi zaman ne?

Gun batimi. Batan gunesin Akdeniz uzerinde tapinak sutunlarinin siluetine donusturdugu goruntuu Side'nin ikonik imgesi ve Turkiye'nin en cok fotograflanan manzaralarindan biridir. Iyi bir bakis noktasi bulmak icin gun batimimdan en az 30 dakika once ulasin.

Athena Tapinagi'na ne oldu?

Apollon Tapinagi'nin yanindaki Athena Tapinagi, Kasim 2023'te tamamlanan buyuk restorasyon calismalari gecirdi. Yirmi tarihi sutun ayaga kaldirilarak tapinak alanini dramatik bicimde guclendirdi. Arastirmalar ayrica alanin artik Kutsal Liman Bolgesi olarak adlandirilan daha genis bir kutsal bolgeyi kapsadigini ortaya koymustur.

Side diger Pamfilya kentleriyle nasil karsilastirilir?

Side, en dramatik kiyi konumunu ve antik kalintilarin yasayan bir kasabayla butunlesik oldugu essiz deneyimi sunar. Aspendos'un daha iyi korunmus tiyatrosu, Perge'nin ustun heykeltirasligi ve sehir planlamasi vardir; ancak Side'nin sahil tapiniklari, liman atmosferi ve kasaba-kalinti bir arada varoolusu eslenememektedir. Her alan, digerlerinin sunamadigi bir sey sunar.

Sidetce dili nedir?

Sidetce, Yunancadan farkli olan Side'nin yerli diliydi. Kendi yazisiyla yazilmis olup sikkelerde ve tas anitlarda yazitlar halinde gunumuze ulasmistir. Dil hala yalnizca kismen cozulmus durumdadir. Varligi, Side'nin Yunan kulturel etkisi donemlerinde bile guclu yerel kimligini koruduugunu gostermektedir.

Side'de muze var mi?

Evet. Side Muzesi, agoranin yakinindaki restore edilmis Roma hamam kompleksinde yer almaktadir. Kazilar sirasinda bulunan heykeller, lahitler, kabartmalar ve mimari parcalardan olusan mukemmel bir koleksiyona sahip olup unlu Nike (Zafer) heykeli ve cok sayida porttre bustu icerir. Muze, disaridaki kalintilari anlamak icin gerekli baglami saglar ve Turkiye'nin en iyi kucuk arkeoloji muzelerinden biridir.

Side'deki kole pazari ne kadar buyuktu?

Antik kaynaklar, ozellikle cografyaci Strabon, Side'nin kole pazarini dogu Akdeniz'in en buyuklerinden biri olarak betimler. MO 2.-1. yuzyillarda Kilikya korsanlarinin Side'yi buyuk bir dagitim noktasi olarak kullandigi donemde pazar gununde on binlerce koleyi isleyebiliyordu. Kole pazarinin kent icindeki kesin konumu kesin olarak tanimlanmamistir ancak buyuk ticari agora guclu bir aday olarak gosterilmektedir.

Arap akinlari sirasinda Side'ye ne oldu?

MS 7. yuzyildan itibaren Arap deniz akinlari Side'yi ve Anadolu'nun guney kiyisindaki diger kentleri tahrip etti. Kent tekrarlanan saldirilara maruz kaldi ve onemli nufus azalmasi yasadi. 10. yuzyila gelindiginde nufusun buyuk bolumu ic bolgeleere tasinmisti. Side, 19. yuzyil sonlarinda Giritli Turk muhacirleriin yarimadayi yeniden iskan etmesine ve antik kalintilarin arasinda modern koyu kurmasina kadar buyuk olcude terk edilmis olarak kalmistir.

Mimari Olculer ve Sayisal Veriler

Side'nin anitsal yapilari, Roma imparatorluk muhendisliginin Pamfilya'daki en kapsamli orneklerini sunar. Asagidaki tablo, baslica yapilarin olcumlerini icerir:

Tiyatronun podium kabartmalari, Yunan mitolojisinden sahneler tasvir eden detayli figural bezemeyle suslenistir. Sahne binasinin cephesi, nisler, sutunlar ve heykellerle zengin bir mimari program sergilemistir.

Sikke ve Numismatik Kanitlar

Side, Pamfilya'nin en uretken darphane merkezlerinden biridir. Sikke basimi yaklasik MO 5. yuzyilda baslamis ve MS 3. yuzyila kadar devam etmistir.

Side Sikke Tipleri

Nar Sembolizminin Onemi

Side sikkelerinde surekli kullanilan nar (side) motifi, kentin adinin gorsel karsiligi ve kimlik semboludur. Nar, antik Akdeniz'de bereket, bolluk ve olumden sonraki yasami simgeliyordu. Sikkelerdeki nar figuru, Side'yi diger Pamfilya darphanelerinden acikca ayirt eden bir isaret islevi gormustir.

Apameia Barisi Sonrasi Uretim

MO 188'deki Apameia Barisi sonrasinda, Antiokhos III'un Pergamon'a odemesi gereken agir savas tazminatinin bir bolumu Side'de basilmis Attika agirlikli tetradrahmilerle karsilanmistir. Bu olay, Side darphanesinin bolgesel onemini ve uretim kapasitesini gostermektedir.

Kazilardan Elde Edilen Sikke Verileri

1947-2015 yillari arasindaki kazilarda binlerce sikke bulunmustur. Bu sikkeler, kentin Roma Imparatorluk donemine kadar aktif bir darphane merkezi olarak islevini surdurmesini belgelemektedir. Neokoros unvani tasidigi donem (MS 2.-3. yuzyil), ozellikle yogun imparatorluk sikke basimi ile karakterize edilmistir.

Kazi Kronolojisi ve Arastirmaci Dizini

Side kazilari, Turkiye'nin en uzun sureli arkeolojik projelerinden birini olusturur. Asagidaki tablo, yedi on yillik sistematik calismanin kronolojisini verir:

Prof. Dr. Arif Mufid Mansel'in adi, 2024'te acilan ikinci Side muzesine verilmistir. Bu muze, antik bir hastane binasinin restorasyonuyla olusturulmus olup Mansel'in mirasin kalici kismi haline gelmistir.

Su Kemeri ve Hidrolik Altyapi

Side'nin su kemeri sistemi, Roma imparatorluk doneminin en etkileyici altyapi projelerinden biridir:

• Kaynak: Dumanli Pinari (Manavgat Cayi'nin bir kolu). Bu pinar, dunyanin en buyuk karstik kaynaklarindan biri olup nehrin ucte birlik su hacmini tek bir menfezden saglar.
• Mesafe: Yaklasik 30 km boyunca galeriler, kopruler ve acik kanallarla Side'nin merkezine su tasinmistir.
• Ilk insa: Muhtemelen MS 2. yuzyil sonu.
• Buyuk renovasyon: MS 3. yuzyilda zengin vatandas Lollianos Bryonianos ve esi Quirinia Patra tarafindan finanse edilmistir.
• Dagitim: Su, Buyuk Nymphaeum'a, hamam komplekslerine, cesmelere ve ozel konutlara dagitilmistir.
• Nymphaeum cephe programi: Uc katli nisli ve sutunlu cephe; alt kattaki uc nis bugune kadar ayakta kalmistir.

Kaynaklar

• Apollon Tapinagi (Side) -- Vikipedi
• Side -- Vikipedi
• Side Antik Kenti -- Turkey Tour Organizer
• Restore Edilen Athena Tapinagi -- Daily Sabah
• Athena Tapinagi Restorasyonu -- Anatolian Archaeology
• Tapinak Bolgesi Arastirmasi -- Anatolian Archaeology
• T.C. Kultur ve Turizm Bakanligi -- Side Oren Yeri
• Side Kazi Baskanligi
• Mansel, A.M. Die Ruinen von Side. Berlin, 1963.
• Bean, G.E. Turkiye'nin Guney Kiyisi. 1968.