Amorium

Krótkie podsumowanie: Amorium (współczesne Hisarköy, niedaleko Emirdağ, prowincja Afyonkarahisar) było jednym z najbardziej strategicznie ważnych miast w byzantyjskiej Anatolii, pełniąc funkcję stolicy Tematu Anatolikon — największej i najbardziej prestiżowej prowincji wojskowej w cesarstwie. Położone na skrzyżowaniu głównych szlaków militarnych w środkowej Frygii, Amorium stanowiło główny bastion Bizancjum przeciwko arabsko-muzułmańskim armiom, które wielokrotnie najeżdżały Anatolię w VII–IX wieku. Dramatyczny upadek miasta pod naporem kalifa al-Mu'tasima w 838 roku n.e. — jeden z najsławniejszych oblężeń w dziejach Bizancjum — stał się legendarny i uwieczniony zarówno w literaturze bizantyjskiej, jak i arabskiej. Obejmujące ponad 65 hektarów Miasto Górne (cytadela) i rozległe Miasto Dolne otoczone 3-kilometrowymi murami, Amorium zachowuje ślady siedmiu cywilizacji: hetyckiej, frygijskiej, greckiej, rzymskiej, bizantyjskiej, seldżuckiej i osmańskiej. Systematyczne wykopaliska prowadzone od 1988 roku (Uniwersytet Oksfordzki, następnie Uniwersytet Anadolu) odsłoniły kościoły, fortyfikacje, warsztaty i niezwykły byzantyjski spichlerz zawierający gliniane dzbany (pithoi) wypełnione pszenicą z IX wieku.

Spis treści

• Dlaczego Amorium ma znaczenie
• Położenie geograficzne i otoczenie
• Oś czasu historycznego
• Złupienie roku 838 i Czterdziestu Dwóch Męczenników
• Układ miasta i fortyfikacje
• Byzantyjski spichlerz
• Kościoły i życie religijne
• Temat Anatolikon
• Wykopaliska archeologiczne
• Informacje dla odwiedzających
• Najczęściej zadawane pytania
• Źródła i literatura uzupełniająca

Dlaczego Amorium ma znaczenie

Amorium jest znaczące z kilku istotnych powodów:

Byzantyjska stolica wojskowa: Jako stolica Tematu Anatolikon, Amorium było centrum dowodzenia najważniejszej prowincji wojskowej cesarstwa. Temat Anatolikon obejmował serce Anatolii i stanowił pierwszą linię obrony przed arabskimi najazdami.

Oblężenie 838 roku: Upadek Amorium pod naporem kalifa al-Mu'tasima jest jednym z najlepiej udokumentowanych wydarzeń w historii wojen arabsko-byzantyjskich. Oblężenie, zdrada i zniszczenie miasta stały się punktem zwrotnym w walce o Anatolię.

Czterdziestu Dwóch Męczenników: Egzekucja 42 pojmanych oficerów amoryjskich w Samarze (Irak) w 845 roku n.e., po odmowie przejścia na islam, stała się jedną z najbardziej czczonych narracji męczeńskich w tradycji prawosławia.

Wielookresowe zasiedlenie: Stanowisko rozciąga się od wczesnej epoki brązu (ok. 2000 r. p.n.e.) przez okres osmański, z wyjątkowo bogatymi pozostałościami z ery byzantyjskiej.

Innowacje archeologiczne: Wykopaliska prowadzone przez ekipę oksfordzką (1988–2009) oraz kolejne kampanie tureckie zastosowały najnowocześniejsze metody, w tym rozległe badania geofizyczne, które odsłoniły układ miasta bez jego niszczenia.

Położenie geograficzne i otoczenie

Amorium leży we wsi Hisarköy, około 13 km na wschód od Emirdağ, w prowincji Afyonkarahisar. Stanowisko znajduje się na środkowoazjatyckiej płaskowyżu na wysokości około 1000 metrów n.p.m.

Położenie strategiczne

Znaczenie Amorium wynikało z jego usytuowania na skrzyżowaniu głównych szlaków militarnych epoki rzymskiej i byzantyjskiej:

• Droga z Konstantynopola przez Doryleum (Eskişehir) na wschodnią rubież
• Droga z Ancyry (Ankara) na południowy zachód, ku wybrzeżu Morza Egejskiego
• Szlaki na południe do Ikonium (Konya) i dalej przez Wrota Cylicyjskie do Syrii

Ta krzyżowa pozycja sprawiała, że Amorium było kluczem do kontroli nad środkową Anatolią — kto dzierżył Amorium, ten kontrolował ruch między stolicą a wschodnimi prowincjami.

Krajobraz

• Płaski step środkowoazjatyckiego płaskowyżu
• Klimat kontynentalny — mroźne zimy, gorące i suche lata
• Grunty rolne (uprawa zbóż) otaczające stanowisko
• Miasto Górne zajmuje prehistoryczny kopiec osadniczy (höyük) wznoszący się ponad równiną
• Miasto Dolne rozciąga się na rozległym, stosunkowo płaskim terenie

Oś czasu historycznego

Epoka brązu i okres hetycki (ok. 2000–1200 r. p.n.e.)

Kopiec osadniczy (höyük) tworzący Miasto Górne wykazuje zasiedlenie od wczesnej epoki brązu. W okresie hetyckim obszar ten należał do zachodniej strefy przygranicznej Hetytów.

Okres frygijski (ok. 1200–700 r. p.n.e.)

Po upadku Imperium Hetyckiego region stał się częścią królestwa Frygów. Amorium leżało w frygijskiej sferze kulturowej, między frygijską stolicą Gordion a terytoriami zachodnimi.

Okres grecki i rzymski (ok. 700 r. p.n.e. – 395 r. n.e.)

• Hellenistyczne miasto rozwinęło się po podbojach Aleksandra
• Pod rządami Rzymu Amorium było skromnym prowincjonalnym miastem we Frygii
• Miasto biło własne monety w okresie rzymskim
• Chrześcijaństwo dotarło tu wcześnie — Amorium było już biskupstwem w IV wieku n.e.

Wczesnobyzantyjski (395 r. – VII wiek)

Amorium zyskiwało na znaczeniu w miarę, jak Cesarstwo Byzantyjskie mierzyło się z rosnącymi zagrożeniami:

• Budowa murów Miasta Dolnego (koniec V wieku) otaczała ponad 65 hektarów — świadcząc o ważnym ośrodku miejskim
• Wiele kościołów wzniesiono w V–VI wieku
• Miasto stało się siedzibą stratega (gubernatora wojskowego) Tematu Anatolikon

Wojny arabsko-byzantyjskie (VII–IX wiek)

Był to okres największego strategicznego znaczenia Amorium:

• Powtarzające się arabskie najazdy do Anatolii ze strony Umajjadów i Abbasydów celowały w to miasto
• Amorium atakowano w 644, 646, 669, 716 roku i wielokrotnie w innych przypadkach
• Fortyfikacje były wielokrotnie niszczone i odbudowywane
• Pomimo tych szturmów Amorium się utrzymywało — aż do roku 838

Złupienie roku 838

Katastrofalny upadek pod naporem armii kalifa al-Mu'tasima (szczegółowy opis w osobnym rozdziale).

Odbudowa po roku 838

• Amorium zostało częściowo odbudowane po roku 838, lecz nigdy nie odzyskało dawnego znaczenia
• Miasto stopniowo podupadało w IX–XI wieku
• Seldżucy przejęli region po bitwie pod Manzikertem (1071)
• Niewielkie osmańskie osadnictwo przetrwało w wiosce Hisarköy

Złupienie roku 838 i Czterdziestu Dwóch Męczenników

Oblężenie i zniszczenie Amorium w sierpniu 838 roku należy do najbardziej dramatycznych wydarzeń w dziejach Bizancjum:

Tło wydarzeń

Kalif al-Mu'tasim z dynastii Abbasydów zorganizował wielką kampanię wymierzoną specjalnie przeciwko Amorium. Jego motywacja była częściowo strategiczna (zniszczenie głównej twierdzy Bizancjum w Anatolii), a częściowo osobista — cesarz byzantyjski Teofil złupił Sozopetron, rodzinne miasto kalifa, a al-Mu'tasim przysiągł zemstę.

Kampania

• Al-Mu'tasim zebrał armię liczącą rzekomo 200 000 żołnierzy (prawdopodobnie przesada, lecz z pewnością jedna z największych armii arabskich, które najechały Anatolię)
• Armia posuwała się dwoma kolumnami — jedna przez Ancyrę, druga bezpośrednio na Amorium
• Cesarz Teofil próbował ją powstrzymać, lecz poniósł klęskę w bitwie pod Dazemonem (lipiec 838)

Oblężenie

• Oblężenie rozpoczęło się 1 sierpnia 838 roku i trwało około dwóch tygodni
• Potężne mury miasta stawiały opór bezpośrednim szturmom
• Zdrajca — byzantyjski dowódca imieniem Boiditzes, który przeszedł na islam — zdradził napastnikom najsłabszy punkt murów
• 12 lub 15 sierpnia Arabowie przebili się przez mury we wskazanym przez zdrajcę miejscu
• Miasto zostało złupione i w większości zniszczone; znaczna część ludności zginęła lub dostała się do niewoli

Czterdziestu Dwóch Męczenników

• Wśród jeńców znalazło się 42 wysokich rangą oficerów wojskowych zabranych do abbasydzkiej stolicy Samary (Irak)
• Po siedmiu latach więzienia zaproponowano im wolność, jeśli przyjmą islam
• Wszyscy 42 odmówili i zostali straceni 6 marca 845 roku
• Kościół prawosławny wspomina ich jako Czterdziestu Dwóch Męczenników z Amorium (dzień wspomnienia: 6 marca)
• Ich historia stała się jedną z najważniejszych narracji hagiograficznych w chrześcijaństwie byzantyjskim

Układ miasta i fortyfikacje

Miasto Górne (cytadela)

• Zajmuje prehistoryczny kopiec osadniczy (höyük)
• Najwyższy punkt stanowiska, z rozległym widokiem
• Umocnione murami i wieżami przez cały okres byzantyjski
• Zawiera pozostałości budowli administracyjnych i prawdopodobnie kwatery głównej wojsk Tematu Anatolikon
• Wykopy archeologiczne odsłoniły wielookresową stratygrafię od epoki brązu do okresu średniowiecznego

Miasto Dolne

• Rozległy obszar zamknięty murami, ponad 65 hektarów (160 akrów)
• Otoczone obwodem murów o długości około 3 km
• Mury wzniesiono nie wcześniej niż pod koniec V wieku
• Zawierały półkoliste i prostokątne wieże w regularnych odstępach
• Bramy w wielu miejscach zapewniały dostęp do głównych szlaków
• Wewnątrz: dzielnice mieszkalne, warsztaty, kościoły, budowle publiczne i kompleks spichlerza

Budowa murów

Mury Miasta Dolnego stanowią ogromne osiągnięcie byzantyjskiej inżynierii wojskowej:

• Konstrukcja z rumowiska kamiennego oblicowana ciosanym kamieniem
• Grubość murów: około 2,5–3 metrów
• Wieże wysunięte poza linię murów umożliwiające ogień flankujący
• Mury były wielokrotnie naprawiane i wzmacniane — świadectwo kolejnych arabskich ataków

Byzantyjski spichlerz

Jedno z najbardziej niezwykłych odkryć archeologicznych w Amorium:

• Duży budynek spichlerza datowany na IX wiek (krótko przed lub po złupieniu roku 838)
• Zawierał 11 pithoi (duże gliniane dzbany magazynowe) wciąż wypełnione zwęgloną pszenicą
• Pithoi odkryto in situ, dokładnie tam, gdzie znajdowały się w chwili zniszczenia budynku
• Zwęglenie pszenicy spowodował pożar, który strawił miasto podczas oblężenia roku 838
• Odkrycie dostarcza bezcennych dowodów na byzantyjskie praktyki rolnicze, przechowywanie żywności i zaopatrywanie miast
• Rozmiary spichlerza sugerują, że był to państwowy lub wojskowy magazyn zaopatrzenia, a nie prywatny skład — co jest spójne z rolą Amorium jako ważnej bazy wojskowej

Kościoły i życie religijne

W Amorium zidentyfikowano kilka budowli kościelnych:

Kościół Miasta Dolnego

• Duża bazylika w Mieście Dolnym
• Wielookresowa budowla z kilkoma fazami przebudowy
• Zawierała marmurowe elementy architektoniczne i możliwe fragmenty mozaik
• Służyła ludności cywilnej Miasta Dolnego

Kaplica Miasta Górnego

• Mniejsza budowla religijna na wzgórzu cytadeli
• Mogła służyć garnizonowi wojskowemu

Znaczenie biskupie

• Amorium było siedzibą biskupią przynajmniej od IV wieku
• W hierarchii kościelnej Amorium było sufraganem Pessinus, a następnie zyskało na znaczeniu
• Biskupi Amorium uczestniczyli w ważnych soborach kościelnych

Związek z ikonoklazmem

W czasie kontrowersji ikonoklastycznych (726–843), Amorium odegrało istotną rolę:

• Dynastia Amoryjska cesarzy byzantyjskich (820–867) — w tym Michał II i Teofil — pochodziła z Amorium
• Michał II (r. 820–829), założyciel dynastii, urodził się w Amorium
• Cesarze dynastii Amoryjskiej popierali zasadniczo ikonoklazm (sprzeciw wobec kultu wizerunków), co sprawia, że związek miasta z tym sporem teologicznym jest szczególnie znaczący

Temat Anatolikon

Zrozumienie Amorium wymaga zrozumienia systemu tematów — byzantyjskiej struktury wojskowo-administracyjnej:

• Po arabskich podbojach VII wieku, które zniszczyły stary system prowincjonalny, Bizancjum zreorganizowało swoje pozostałe terytorium w tematy — połączone prowincje wojskowo-cywilne
• Temat Anatolikon (od greckiego Anatolikón, „Wschodni") obejmował środkową Anatolię — mniej więcej współczesne prowincje Afyon, Konya i Eskişehir
• Był największym i najbardziej prestiżowym tematem w cesarstwie
• Dowódca (strateg) Anatolikonu był jednym z najpotężniejszych urzędników w państwie
• Amorium jako stolica tematu mieściło kwaterę główną, wojska i infrastrukturę wojskową do obrony serca Anatolii
• System tematów czynił Amorium celem — zniszczenie stolicy tematu sparaliżowałoby byzantyjskie zdolności obronne w regionie

Wykopaliska archeologiczne

Martin Harrison i Uniwersytet Oksfordzki (1988–2009)

• Profesor Martin Harrison (Uniwersytet Oksfordzki) zainicjował systematyczne wykopaliska w 1988 roku po wstępnym rozpoznaniu w 1987 roku
• Ekipa oksfordzka skupiła się zarówno na Mieście Górnym, jak i Dolnym
• Główne odkrycia obejmowały Kościół Miasta Dolnego, systemy fortyfikacyjne i obszary przemysłowe
• Po śmierci Harrisona w 1992 roku prace były kontynuowane przez Chrisa Lightfoota (Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork)
• Wykopaliska ugruntowały znaczenie Amorium w archeologii byzantyjskiej

Uniwersytet Anadolu (2014–do chwili obecnej)

• Po ponad 20 latach prac pod kierunkiem brytyjskim, tureckie wykopaliska wznowiono w 2014 roku
• Kierowane przez Zelihę Demirel Gökalp z Uniwersytetu Anadolu (Eskişehir)
• Kluczowe odkrycia obejmują byzantyjski spichlerz z 11 pithoi, łaźnię z okresu turecko-islamskiego i dodatkowe odcinki fortyfikacji
• Badania geofizyczne ujawniły pełny zasięg układu Miasta Dolnego

Informacje dla odwiedzających

Lokalizacja: Wioska Hisarköy, około 13 km na wschód od Emirdağ, prowincja Afyonkarahisar.

Dojazd: Samochodem z Afyonkarahisar (około 1 godziny na wschód). Z Emirdağ należy kierować się na Hisarköy. Brak regularnych połączeń transportu publicznego bezpośrednio do stanowiska.

Obecny stan: Stanowisko jest częściowo otwarte dla zwiedzających. Aktywne strefy wykopów mogą być zamknięte w sezonie wykopaliskowym (lato).

Czas zwiedzania: 1–2 godziny na widoczne pozostałości.

Wizyty łączone:

• Afyonkarahisar — zamek na wzgórzu, Ulu Camii i uzdrowiska termalne
• Gordion — frygijska stolica i Tumulus Midasa (150 km na północny wschód)
• Eskişehir — historyczna dzielnica Odunpazarı i muzea

Wskazówki:

• Wzgórze Miasta Górnego zapewnia najlepszy widok na całe stanowisko
• Środkowoazjatycki płaskowyż latem jest bardzo gorący, a zimą bardzo zimny — idealne są wizyty wiosną i jesienią
• Należy zabrać wodę i ochronę przeciwsłoneczną
• Stanowisko jest rozległe — zalecane wygodne obuwie do chodzenia

Najczęściej zadawane pytania

Czym było Amorium? Ważnym miastem byzantyjskim w środkowej Anatolii, pełniącym funkcję stolicy Tematu Anatolikon — najważniejszej prowincji wojskowej Bizancjum. Było głównym bastionem cesarstwa przed arabskimi najazdami.

Co się wydarzyło w 838 roku? Armia kalifa al-Mu'tasima obległa i złupiła Amorium po tym, jak zdrajca ujawnił słaby punkt murów. Zniszczenie było jednym z najbardziej druzgocących wydarzeń w historii Bizancjum.

Kim byli Czterdziestu Dwóch Męczenników? 42 amoryjskich oficerów wojskowych pojmanych w 838 roku, uwięzionych w Samarze przez siedem lat, a następnie straconych w 845 roku za odmowę przejścia na islam. Są świętymi Kościoła prawosławnego.

Co odkryto podczas wykopalisk? Kościoły, fortyfikacje, warsztaty i spichlerz z IX wieku zawierający 11 dużych dzbanów magazynowych wciąż wypełnionych zwęgloną pszenicą — niezwykłe zachowanie byzantyjskiego życia codziennego.

Czy warto tu jechać? Dla miłośników historii byzantyjskiej — zdecydowanie tak. Strategiczne znaczenie stanowiska i jego dramatyczna historia czynią zeń fascynowany cel podróży, choć widoczne pozostałości są mniej monumentalne niż stanowiska nadmorskie.

Monety Amorium i tożsamość obywatelska

Amorium biło monety przez długi okres, dostarczając cennych dowodów na sposób, w jaki miasto postrzegało siebie:

• Monety z okresu rzymskiego (II–III wiek n.e.) przedstawiają różne bóstwa, w tym Zeusa, Artemidę i Tyche (bogini opiekuńcza miasta)
• Na niektórych monetach widnieją mury i wieże miejskie — dumne nawiązanie do walorów obronnych Amorium
• Różnorodność typów monet wskazuje na prosperującą i świadomą siebie wspólnotę obywatelską
• Numizmatyka pomaga datować fazy budowlane i potwierdzać administracyjny status miasta
• Zaprzestanie bicia monet w połowie III wieku odzwierciedla głębszy kryzys gospodarczy, który dotknął Cesarstwo Rzymskie

Chronologia wykopalisk i kluczowe odkrycia

Poniższa tabela dokumentuje pełną oś czasu badań archeologicznych w Amorium, jednego z najdłużej prowadzonych projektów wykopaliskowych w tureckiej archeologii byzantyjskiej:

Kościół Dolnego Miasta: fazy budowlane i materiały

Kościół Dolnego Miasta w Amorium jest jednym z najdokładniej udokumentowanych kościołów byzantyjskich w środkowej Anatolii. Wykopaliska ujawniły wiele faz budowlanych obejmujących pięć stuleci:

Faza 4 z X–XI wieku przyniosła najbogatsze znaleziska materialne. Grobowce dodane w tym okresie zawierały znakomicie zachowane jedwabne tkaniny, skórzane obuwie, krzyże wiszące i biżuterię — świadectwo pobożności, zamożności i wyrafinowania kulturowego mieszkańców Amorium nawet po katastrofalnym złupieniu roku 838.

Dynastia Amoryjska: monety cesarskie i dziedzictwo Amorium

Największym wkładem Amorium w historię Bizancjum była dynastia Amoryjska (820–867), z której wywodzili się trzej cesarze. Poniższa tabela kataloguje główne typy monet związanych z tą dynastią:

Michał II urodził się w Amorium i wspinał się przez szeregi wojskowe, nim przejął tron w 820 roku. Związek jego dynastii z Amorium nadawał miastu symboliczne znaczenie dla cesarstwa — co częściowo tłumaczy, dlaczego kalif al-Mu'tasim specjalnie wybrał je jako cel w 838 roku. Zniszczenie rodzinnego miasta dynastii miało stanowić osobistą obrazę cesarza Teofila (syna i następcy Michała II).

Kultura materialna z Obwodu Dolnego Miasta

Obwód Dolnego Miasta o powierzchni 12 327 m², systematycznie wykopywany od 1996 do 2008 roku, dostarczył niezwykłej gamy materiałów:

Odkrycie szkła dichroicznego w Amorium zasługuje na szczególną uwagę. Ten rodzaj szkła, który wygląda inaczej w świetle odbitym niż w przechodzącym, był dotąd nieznany w kontekstach byzantyjskich. Fragmenty sugerują albo miejscową produkcję luksusowego szkła, albo dostęp do sieci handlowych łączących Amorium z głównymi ośrodkami wytwórczymi.

Źródła i literatura uzupełniająca

• Chris Lightfoot, „Amorium: A Byzantine City in Anatolia" (Metropolitan Museum of Art)
• The Byzantine City of Amorium -- Metropolitan Museum of Art, Heilbrunn Timeline
• Martin Harrison, Mountain and Plain: From the Lycian Coast to the Phrygian Plateau in the Late Roman and Early Byzantine Period (1998)
• Eric A. Ivison, „Amorium in the Byzantine Dark Ages" -- sprawozdania z wykopalisk
• AMORIUM REPORTS 3: The Lower City Enclosure Finds Reports and Technical Studies (Cambridge)
• The Amorium Excavations Project -- Dumbarton Oaks
• Zeliha Demirel Gökalp, „Recent Excavations at Amorium" (Uniwersytet Anadolu, 2014-)
• Daily Sabah, „Byzantine Granary Found in Ancient City of Amorium" (2020)
• Ancient Pages, „Byzantine Granary With 11 Pithoi Found at Amorium" (2020)